Psikoloji Tarihi

İslam Ansiklopedisi A

İslam Ansiklopedisi B

Cemil Meriç

Karen Horney

PDR Notları






 
ANTALYA, BURSA, İSTANBUL VE KONYA'DAKİ ADAYLAR! SINAV KAYGISINDAN KURTULMAK İÇİN PROFESYONEL DESTEK ALABİLİRSİNİZ TIKLAYIN

RASYONALİZM NE DEMEK? (RATİONALİSME -AKILCILIK)

Umumî manâda aklın varlığını, yahut aklın önceliğini ve üstünlüğünü yani bilginin kaynağı olarak insan zihnini kabul ve müdafaa etmek demektir. Bu moslek daha çok fizik ve matematiğe dayanır. Metodu da dedüktif (sonuçlayıcı)dır. Çeşitli şekilleri vardır:

  1. Ampirizme zıt olarak, bilgimizin menşei meselesinde; tecrübenin, bize bütün bilgileri, hususiyle değerlerle ilgili fikirleri ve akıl yürütmemize, hüküm çıkarmamıza vasıta olan prensipleri temin edemediğini ileri süren doktrin. Bunun da iki çeşidi vardır:

a - Mutlak rasyonalizm veya a priorizm: Buna göre zihin, her çeşit tecrübeden evvel bir takım bilgilere sahiptir: Platon'un ide'leri, Descartes'in doğuştan fikirleri, Kant'ın a priori form'ları böyledir. Teorik olarak, doktrinlerin bu kategorilerine göre, insana has olan akıl, zarurî değil, fakat bilginin şartı olmaktadır; fakat değerlerle ilgili (normatif) fikirlerin ve aklî prensiplerin bilgisini elde etmeğe yeterlidir. Aslında akılcılar, tecrübeden önceki bu verinin şuuruna ermek için tecrübenin zarurî olduğunu kabul ederler.
b - İzafî Rasyonalizm: Bu da zihnin, tecrübenin tek başına elde edemeyeceği ve bu yüzden aklın aracılığını gerektiren, bir takım bilgilere sahip olduğunu, yani esas olarak tecrübe etmek, veya hissetmek melekesinden ayrı bir kuvvetin varlığını kabul eder; fakat bu, aklın prensiplerden çıkardığı bir tecrübedir; başka bir tâbirle akıl, bu bilgilerin kazanılmasının zarurî şartıdır, ancak bu hususta kâfi bir şart değildir.

  1. - Bilginin değeri meselesinde: Aklın (düşüncenin) kanunları aynı zamanda eşyanın da ka­nunları olduğu için, insan aklının hakikati tanımağa kabiliyetli olduğunu kabul eden doktrin. Aristo'da aklın kanunları eşyanın da kanunlarıdır. Bu manâda ilk büyük rasyonalist Aristo'dur. Fakat rasyonalizmin bu formülüne mutlak şeklini veren esas Hegel'dir; çünkü ona göre: «Aklî olan reeldir ve reel olan da aklîdir.»
  2. - Zihnî faaliyetin hakimiyeti hususunda: Aklî olarak netice çıkarmak tarzı, yani anlaşılacak ve­ya anlatılacak şeyi araştırarak, olaylar arasındaki zarurî münasebetleri tesbit ederek neticeye ulaşmaktır ki bu husus metodla ilgili oluyor." Aklî mekanizma bu rasyonalizm çeşidinin eseri oluyor: «Öğretici Rasyonalizm», «Araştıran Rasyonalizm», «Tam Rasyonalizm», «Mahallî Rasyonalizm»ler gibi.
  3. - Dinî sahada: Aklın zarurî olduğunu, yahut dinî imanı tasdik etmek için aklın hem zarurî hem de yeterli olduğunu kabul eden doktrin. Bunun da mutlak ve İzafî iki şekli görülür:

a - İmanın klâsik kavramına muarız olan mutlak rasyonalizm: Buna göre, akıl, dinî bilginin zarurî ve yeterli faktörüdür. Veya tamamen aklın mahsulü olan veriler tarafından tesbit edilmiş olma­yan her çeşit ifade ve aklın anlama imkânlarını aşan her türlü nassı hariç bırakmak, kabul etmemek lâzımdır.
b - Fideizme karşı olan İzafî rasyonalizm ki, kâfi görmeksizin aklın, iman hakikatlarının, tesbit ve tesirinde, onların imtizacında zarurî olduğunu ile­ri sürer.
Demek ki akılcılık, insanda aklî ve mantıkî prensiplerin doğuştanlığını ve tecrübeden önce (a priori) vo müstakil olduklarını kabul ile bilgimizi aklın muhtevalı melekelerine dayandırıyor; sebep, zaman, mekân gibi bir takım fikirlerin bize bu meleke ile temin edildiğini, endüksiyon ve dedüksiyonla bizim akıl yürüterek esas bilgiye ulaştığımızı ileri sürüyor. Böylece hakikî bilgi ve ilmin imkân dahilinde olduğunu kabul ediyor.
Rasyonalistler, bilginin mevzuunun hakikat olduğuna, hakikatin ise, sübjektif olmadığına, yani süjeye göre değişmeyip sabit ve objektif, bunun için de küllî olduğuna inanırlar. Bu bakımdan meselâ doğru bilginin miyarı bedâhet (apaçıklık)tır. Bedâhete götüren ilim mutlak bilgi değerindedir, İlmî bilgi reel bilgidir, reel de akıl ile kavranabilendir. Zaten aklın kavrayamıyacağı hiç bir şey yoktur.
Kant'ın rasyonalizmi, aklın formlarını tecrübe­den önce ve tecrübenin şartı olarak kabul eder; ona göre, resim yapmak için tuvalin gerekli olması gibi, tecrübelerimiz için de aklın tecrübeden önceki ve zarurî zemini gereklidir. Yani bilginin maddesini tec­rübe, suretini de akıl verir, akıl duyuları terkib eder. Tecrübeyi bilginin mutlak menşei kabul etmeyen, akim kategori ve formlarına öncelik tanıyan Kant akılcılığı, her şeyden evvel bilgimizin kabiliyetlerini araştırdığı yani insan aklının «Tenkidi»ni yaptığı için tenkidci bir akılcılıktır.
Paris'te kurulan «L'Union Ratinoaliste - Akılcı Birlik», hazırlatıp neşrettiği «Dictionnaire Ratina- onaliste, 1964» adlı lügatte bu klasik rasyonalizm'e zıt ve karşı olan ilmî ve tecrübî bir rasyonalizmi ile­ri sürüyor. Buna göre bilginin tek yolu, tecrübenin kontrolunda, tabiat ve cemiyet olayları üzerinde ak­lın çalışmasıdır. Her metafiziğe karşı olan bu anla­yış için tecrübî bilgi, ancak ilk adımdır ve tecrübî ilim metodu yegâne küllî ve geçerli metod'dur.
Kaynak: Süleyman Hayri BOLAY, Felsefi Doktrinler Sözlüğü, Ötüken yayınları, İstanbul, 1979

 
1- BU SİTE TAMAMEN BİLGİLENDİRME AMAÇLIDIR VE BİLGİLERİN GÜNCELLİĞİNİ YİTİRMİŞ OLMA İHTİMALİ VARDIR.
2- BU SİTE RESMİ BİR SİTE DEĞİL, KİŞİSEL BİR SİTEDİR.
3- YANLIŞLIKLA DA OLSA VERİLEBİLECEK HATALI BİLGİLER DOLAYISIYLA www.ygslyssistemi.com YÖNETİMİ HİÇ BİR SORUMLULUK KABUL ETMEZ.
4- SİTEMİZDEN EDİNDİĞİNİZ TÜM BİLGİLERİ MUTLAKA RESMİ KAYNAKLARDAN DA KONTROL EDİNİZ.
5- SİTEMİZDEKİ DİĞER SINAVLAR KISMI SADECE BİLGİLENDİRME AMAÇLIDIR. YGS LYS HARİCİNDEKİ SINAVLARLA İLGİLİ SORU SORMAYINIZ.
6- HİÇ BİR KULLANICI SİTEMİZDEKİ BİLGİLERDEN DOLAYI HERHANGİ BİR ZARARA UĞRADIĞI YÖNÜNDE ŞİKAYETTE BULUNAMAZ.
ASLOLAN RESMİ KAYNAKLARDAN ELDE EDİLEN BİLGİLERDİR. BURADA VERİLMİŞ OLAN BAZI PRATİK BİLGİLERİN OLASI YANLIŞLIĞI YA DA GÜNCELLİĞİNİ YİTİRMİŞ OLMASI NEDENİYLE MAĞDUR OLMAMAK İÇİN LÜTFEN RESMİ KAYNAKLARA BAKINIZ.
7- BU SİTEYİ ZİYARET EDEN TÜM ZİYARETÇİLERİ BU UYARILARI OKUMUŞ KABUL ETMEKTEYİZ..

www.ygslyssistemi.com başarılar diler.......

Makale Arşivi

copyrite© ygslyssistemi.com
Her hakkı saklıdır. Yayınlanan makalelerin bir kısmı ya da tamamı kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.