Psikoloji Tarihi

İslam Ansiklopedisi A

İslam Ansiklopedisi B

Cemil Meriç

Karen Horney

PDR Notları






 
ANTALYA, BURSA, İSTANBUL VE KONYA'DAKİ ADAYLAR! SINAV KAYGISINDAN KURTULMAK İÇİN PROFESYONEL DESTEK ALABİLİRSİNİZ TIKLAYIN

BETTÂNÎ KİMDİR?

Ebû Abdillâh Muhammed b. Câbir b. Sinân er-Rakkî el-Harrânî (ö. 317/929). İslâm astronomlarının en büyüklerinden.
İsmi Batı'da Albetanius, Albategnus veya Albategni şeklinde anılır. Aslen Sâbiî bir ailenin çocuğu olup büyük bir ihtimalle III. (IX.) yüzyılın ilk yarısında Harran civarındaki Bettan'da doğdu. Nitekim Bettânî ve Harrânî nisbeleri de bunu göstermektedir. Sadece İbnü'n-Nedîm'in el-Fihrist'inde rastlanan Rakkî nisbesi ise hayatının büyük kısmını geçirdiği ve ünlü rasatlarını yaptığı Fırat'ın sol sahilindeki Rakka şehrinden gelmektedir. Doğum tarihi ve çocukluğu hakkında bilgi yoktur. İlk rasatlarını 264 (877) yılında yaptığı bilinmektedir; o tarihte yirmi yaşında olduğu kabul edilirse yaklaşık 244'te (858) doğduğu söylenebilir. Babasının, İbnü'n-Nedîm tarafından zikredilen meşhur astronomi aletleri ustası Câbir b. Sinân el-Harrânî olması mümkündür. Bettânfnin künyesi kadar astronomi aletleri icat ve imal etmedeki mahareti de bu ihtimali kuvvetlendirmektedir. Hayatının sonraki dönemleri hakkında bilinenler de çok sınırlıdır. İbnü'n Nedîm'in el-Fihrist'i ile İbnü'l-Kıftî'nin Târîhu'l-hükemâ3 adlı eserinde onun geometri, teorik ve pratik astronomi ile astrolojide önde gelen bilginlerden ve meşhur gözlemcilerden biri olduğu: güneş ve ay gözlemlerine ait tablolar verip Batlamyus'un (Ptoiemaios) el-Mecisti'sindeki bilgileri tashih ederek geliştirdiği ve yeni buluşlarını açıkladığı çok önemli bir zîc yazdığı; bu kitapta beş gezegenin hareketlerini ve bunlarla ilgili astronomik hesapları verdiği; zîcinde bahsettiği gözlemlerin bir kısmını 267 (880) ve 287 (900) yıllarında yaptığı; Ca'fer b. Muktefî'nin sorularına verdiği cevaplardan anlaşıldığına göre rasat faaliyetlerinin 264'te (877) başlayıp 306'ya (918) kadar devam ettiği; ayrıca zîcindeki sabit yıldız rasatlarını 299 (911) yılında yaptığı ifade edilmektedir. Anılan kaynaklarda Rakka ahalisinden Benî Zeyyât ailesinin uğradığı bir haksızlık yüzünden onlarla birlikte Bağdat'a gittiği ve sonra 317'de (929) memleketine dönerken Halife Mu'tasım tarafından yaptırılmış olan Kasrü'l-Cis'te vefat ettiği belirtilmektedir. İbn Hallikân ise Bettâni'nin ölüm yeri için Musul civarında bir şehir olan Hadr'ı göstermekte, buna karşılık araştırmacı Nallino da Hadr (kelimesinin Ciss'in ) yanlış yazılmış şekli olduğunu ileri sürmektedir. Yâküt el-Hamevinin aynı yerden Kasrü'l-Hadr adıyla bahsettiği göz önüne alındığında Nallino'nun iddiasının tutarlı olduğu görünmektedir. Bettânî'nin hayatı hakkındaki bu bilgilere, Antakya'da 23 Ocak ve 2 Ağustos 901 tarihlerinde bir güneş ve bir ay tutulmasını gözlemiş olduğu da ilâve edilebilir; bu gözlemlerden kendisi zîcinde bizzat bahsetmektedir.
Eserleri. 1. Kitâbü'z-Zîc. el-Câmic fî hisâbi'n-nücûm ve mevâzı ci mesîrihe'l-mümtehan adıyla da anılır. İbnü'n-Nedîm'in verdiği bilgiden, bu kitabın iki nüshasının bulunduğu ve İkincisinin daha geliştirilmiş olduğu anlaşılmaktadır.
ez-Zîcü's-Şâbi'' î adıyla da anılan veastronomi ilmine büyük katkıları bulunan bu eser, Bettânî'nin Doğu ve Batı'da büyük bir şöhret olmasını sağlamıştır. Kitabın orijinal adı büyük ihtimalle İbnü'n-Nedîm ve İbnü'l-Kıftî tarafından zikredildiği üzere Kitâbü'z-Zîc'dir. Çünkü VII. yüzyıldan önce "astronomi tablosu" anlamında kullanılan zîc kelimesi daha sonraları "astronomi risâlesi" anlamında kullanılır olmuş ve eski yerini aslında "küçük akarsu" mânasına gelen cedvel kelimesine bırakmıştır. Kitâbüz-zic'in mukaddimesinde, kendinden öncekilerin çalışmalarında gördüğü hata ve ihtilâflar yüzünden böyle bir kitap yazmaya ihtiyaç duyduğunu ifade eden Bettânî, bu kitabında mevcut teori ve istidlâlleri yeni gözlemlere dayanmak suretiyle ıslah edip geliştirdiğini belirtmektedir. Bu arada şerh, tenkit, ıslah ve ilâvelerini kaleme almadan önce el-Mecistî'den yaptığı bütün iktibasları da büyük bir titizlikle kaydetmiştir. Elli yedi "bahis''ten meydana gelen bu eserinilk bahislerinde pratik tarifler verilmiş ve problemler ortaya konulmuştur. Bettânî 3. bahiste kendi trigonometrik fonksiyonlar teorisini geliştirmiş, 4. Bahiste kendi gözlemlerini vermiş, 5-26. bahislerde çoğu astrolojik yorumların izahı için tertiplenmiş olan pek çok küresel astronomi problemini etraflı şekilde ve büyük bir vukufla münakaşa etmiş, bu arada da ortografik projeksiyon prensiplerine dayanan yeni düşüncelerini açıklayıp küresel trigonometriye yeni çözümler getirmiş ve ayrıca ilim âlemine küresel trigonometrinin temel teoremlerinden olan 'kosinüs teoremi" gibi çok
önemli bir yenilik kazandırmıştır. Batlamyus'un güneş, ay ve gezegenlerin ha­reketlerine dair teorisi 27-31. bahisler­de ele alınmış, 32. bahiste çeşitli tak­vimlerle bunların her birindeki tarihle­rin diğerlerine çevrilmesi anlatılmış, 33- 48. bahislerde tabloların kullanılışları ta­rif edilmiş, 49-55. bahislerde astroloji­nin esas meseleleri ele alınmış, 56. ba­histe bir güneş saatinin, 57. bahiste ise bazı astronomi aletlerinin yapımı anla­tılmıştır.
Batlamyus kinematiğine karşı genel­de açık bir tenkit tavrı takınmamış ol­makla birlikte Bettânî, Batlamyus'un or­taya koyduğu pratik sonuçlar hakkında ciddi bir şüphenin delillerini ortaya ko­yarak onun güneş apojesinin veya ekliptik eğiminin değişmezliği iddiası gibi ya­hut gezegen hareketlerinin ana para­metrelerinde yaptığı yanlışlıklar gibi pek çok hatasını bazan açıkça, bazan da zım­nen düzeltmiştir. İslâm astronomları ek- liptik eğiminin değişimi konusuyla hay­ret verecek kadar erken tarihlerde ilgi­lenmeye başlamışlardır. Bu değişimin yıl­da 0,5 saniye mertebesinde pratik de­ğeri olmayan bir farkla vuku bulduğu söylenirse bu bilginlerin İlmî dikkat ve hassasiyetlerinin derecesi daha iyi anla­şılmış olur. Bettânî'nin bu konudaki ça­lışmaları ne ilktir ne de bir istisnadır. Fakat onun modern formüle tam anla­mıyla uyan 23" 35' değerini bulurken ta­kip ettiği yolu dikkatle anlatması önem­lidir. Bettânî, Kitâbü'z-Zîc'm 28. bah­sinde dört mevsimin uzunluklarını tes- bit için yaptığı gözlemleri anlatmakta­dır. Bettânî bu gözlemlerden faydalana­rak Hipparkhos tarafından milâttan ön­ce 140'ta 65' 30' bulunan güneş apoje­sinin büyüyerek 82° 17'ya ulaştığını, ak- santrisitesinin ise 2P 29' 30'den 2P 4' 45'ye düştüğünü tesbit etmiştir (lpyarı çapın 1/60'ıdır). Bettânî'den önce Sâbit b. Kurre de (veya Benî Mûsâ) güneş apo- jesini 82" 45' olarak tesbit etmiş ve Hip- parkhos'un değeri ile karşılaştırıp 66 yıl­da 1° değiştiğini hesaplamış ve Batlam­yus'un kendi zamanında Hipparkhos'u tekit eden 65" 30' değerini bulmuş ol­masının imkânsızlığını belirtmiştir. Le- verrier formülü, Sâbit b. Kurre'nin de­ğerine karşılık 82" 50' 22'. Bettânî'nin- kine karşılık 83' 45' 10' değerini ver­mektedir. Bettânî'nin güneş yörüngesi­nin eksantrisitesi için bulduğu 2P4' 45' değeri modern anlamda 0,017326'ya te­kabül eder ve bu değer 880 senesi için bulunan 0,016771 değerine çok yakın­dır. Bettânî itidal noktalarının gerileme­si için de 66 yılda 1 derece değerini bul­muş ve tropik seneyi 365 gün 5 saat 46 dakika 24 saniye olarak hesaplamıştır ki bu değer de 365 gün 5 saat 48 daki­ka 46 saniye olan gerçek değere çok yakındır. Bettânî'nin diğer önemli keşif ve başarılarından bazıları da şunlardır: Ayın boylamda ortalama hareketinin tes- biti, güneş ve ayın görünür çaplarının öl­çülmesi ve güneşinkinin bir yıl, ayınki- nin ise anomal ay zarfında değişimleri­nin bulunması, bu buluşlardan hareket­le Batlamyus'un imkânsız dediği halka şeklinde güneş tutulmasının mümkün olduğu sonucunun çıkarılması ve ayın tutulma derecesinin hesabı için çok sağ­lam bir metodun geliştirilmesi.
Astronomi ve küresel trigonometrinin gelişmesinde çok büyük rol oynayan bu kitabın önemi yazılışından üç asır sonra Batı'da da anlaşılmış ve eser XII. yüz­yılda Robertus Retinensis ve Plato Ti- bastinus tarafından Latince'ye tercüme edilmiştir. İlk tercüme kaybolmuşsa da Plato'nun tercümesi sonradan tablola­rı çıkarılarak 1537'de Nürnberg'de ve 1645'te Bologna'da iki defa basılmıştır. Ayrıca İspanya Kralı Alfonso el Sabio'- nun emriyle yine XII. yüzyılda Arapça as­lından İspanyolca'ya da tercüme edil­miştir. Bu tercümenin eksik bir nüshası halen Paris'te BibliothĞque de l'Arse- nal'de muhafaza edilmektedir. Arapça aslı Escurial nüshası esas alınarak C. A. Nallino tarafından Latince tercümesi ve açıklamalarla birlikte neşredilen (Al-Bat- tanî siue Albatenii Opus Astronomicum, ad fidem Codicis Escurialensis Arabice editum, latine uersum, adnotationibus in- structum, I-III, Milano 1899-1907, Hildes- heim-NewYork 1977) Kitâbuz-Zîc 'm İb- rânîce ve Grekçe'ye tercüme edilip edil­mediği belli olmamakla birlikte yahudi ve Bizanslı yazarlar üzerinde büyük etki bıraktığı anlaşılmaktadır. Çünkü kaynak göstererek veya göstermeden, lâyık ol­duğu krediyi vererek veya adını hiç an­madan ondan faydalanan pek çok Or­taçağ yahudi ve hıristiyan bilginin varlı­ğı bilinmektedir. Bu etki XVII. yüzyılın ortalarına kadar devam etmiştir. Coper- nicus'un Bettânî'ye ne kadar çok şey borçlu olduğu, Tycho Brahe'nin çeşitli eserlerinde ve G. B. Ricioli'nin Yeni Al- magest adlı kitabında Kitâbü'z-Zîc den ne kadar çok iktibas yaptıkları, Kepler ve Galileo'nun da Bettânî'nin gözlemleriyle yakından ilgilendikleri bilinmektedir.
Z. Kitâbü Macrifeti metâlici'l-bürûc fîmâ beyne erbâc i'l-felek. Her ne ka­dar C. A. Nallino, bu eserde Bettânî'nin asıl gayesinin astrolojide kullanılan de­lilleri (heylâc)matematik yöntemiyle te­mellendirmek olduğunu söylüyorsa da (bk. İA. II, 577) gerçekte onun gayesi en­lemlerin 0°'den 36"'ye kadar değerleri­ne tekabül eden doğuş (metali') cedvel- lerini hazırlamaktır. Dolayısıyla astrolo­jiden çok astronomiye dair bir eserdir. Şu hususa da işaret etmek gerekir ki Bettânî'den önce Habeş el-Hâsib'in yaz­mış olduğu zîcde bu cedvel yoktur, an­cak Bettânî'den sonra yazılan zîclerde görülmektedir. Bunun müstakil bir eser olduğu dikkate alınırsa büyük bir ihti­malle cedvellerin doğuşun derece ve da­kikalarına göre tertip edilmiş olması ge­rekir. Nitekim bugün modern astronomi­de "rĞduction â lequateur" (muaddilü'n- nihar) adıyla aynı türden cedveller kulla­nılmaktadır. 3. Risale fî tahkiki akdâ- ri'l-ittişâlât.4. Şerhu'l-makâleti'l-er- baca li-Batlamyûs (son üç eser için bk, GAS,VI, 187; VII, 160; A. C. Beitia, s, 41). Kaynaklarda Bettânî'ye isnat edilen da­ha başka eserler varsa da bunların ona ait olduğu şüphelidir.
BİBLİYOGRAFYA :
İbnü'n-Nedîm, el-Fihrist(Teceddüd), s. 338; Sâid el-Endelüsî, Tabakâtuiümem, s. 33; Bey- hakr, Tetimme, s. 15-16; İbnü'l-Kıftî, İhbârül- culemâs. 184-185; Suter, Die Mathematiker, s. 45-47; Aydın Sayılı, The Obseruatory in İs­lam, Ankara 1960, s. 96-98; Sarton, Introduc- tion, I, 602-603; Sezgin, GAS, V, 287-288; VI, 182-187; VII, 158-160; Ali Abdullah ed-Deffa', Eseru 'ulemâ'i'l-'Arab ve'l-müslimîn fî tetau- vüri 'ilmi'l-felek, Beyrut 1401 /1981, s. 43-52; C. A. Ronan, The Cambridge tllustraled History of the World's-Sciences, Cambridge 1984, s. 208-211, 224; Ebü'l-Kasım KurbânT, Zindegînâ- me-i Riyâzîdânân-t Devre-i İslâmî, Tahran 1365, s. 144-146; Angel Cortabarria Beitia, "Deux sources arabes de S. Albert - Le-Grand; al- Bitruji et al-Battani", MIDEO, XV (1982), s. 31 - 52; C. A. Nallino, "Bettânî", İA, II, 577-578; mlf., "al-Battâni'1, El2 (Ing.), I, 1104-1105; Tİ, III, 183-192; Willy Hartner, "al-Battâni", DSB, I, 507-516.              |-i
FERRUH MÜFTÜOĞLU
KAYNAK: İSLAM ANSİKLOPEDİSİ, TÜRKİYE DİYANET VAKFI YAYINLARI, 6. CİLT, İSTANBUL

 
1- BU SİTE TAMAMEN BİLGİLENDİRME AMAÇLIDIR VE BİLGİLERİN GÜNCELLİĞİNİ YİTİRMİŞ OLMA İHTİMALİ VARDIR.
2- BU SİTE RESMİ BİR SİTE DEĞİL, KİŞİSEL BİR SİTEDİR.
3- YANLIŞLIKLA DA OLSA VERİLEBİLECEK HATALI BİLGİLER DOLAYISIYLA www.ygslyssistemi.com YÖNETİMİ HİÇ BİR SORUMLULUK KABUL ETMEZ.
4- SİTEMİZDEN EDİNDİĞİNİZ TÜM BİLGİLERİ MUTLAKA RESMİ KAYNAKLARDAN DA KONTROL EDİNİZ.
5- SİTEMİZDEKİ DİĞER SINAVLAR KISMI SADECE BİLGİLENDİRME AMAÇLIDIR. YGS LYS HARİCİNDEKİ SINAVLARLA İLGİLİ SORU SORMAYINIZ.
6- HİÇ BİR KULLANICI SİTEMİZDEKİ BİLGİLERDEN DOLAYI HERHANGİ BİR ZARARA UĞRADIĞI YÖNÜNDE ŞİKAYETTE BULUNAMAZ.
ASLOLAN RESMİ KAYNAKLARDAN ELDE EDİLEN BİLGİLERDİR. BURADA VERİLMİŞ OLAN BAZI PRATİK BİLGİLERİN OLASI YANLIŞLIĞI YA DA GÜNCELLİĞİNİ YİTİRMİŞ OLMASI NEDENİYLE MAĞDUR OLMAMAK İÇİN LÜTFEN RESMİ KAYNAKLARA BAKINIZ.
7- BU SİTEYİ ZİYARET EDEN TÜM ZİYARETÇİLERİ BU UYARILARI OKUMUŞ KABUL ETMEKTEYİZ..

www.ygslyssistemi.com başarılar diler.......

Makale Arşivi

copyrite© ygslyssistemi.com
Her hakkı saklıdır. Yayınlanan makalelerin bir kısmı ya da tamamı kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.