Psikoloji Tarihi

İslam Ansiklopedisi A

İslam Ansiklopedisi B

Cemil Meriç

Karen Horney

PDR Notları






 
ANTALYA, BURSA, İSTANBUL VE KONYA'DAKİ ADAYLAR! SINAV KAYGISINDAN KURTULMAK İÇİN PROFESYONEL DESTEK ALABİLİRSİNİZ TIKLAYIN

BEYHAKİ, ALİ B. ZEYD KİMDİR?

Ebü'l-Hasen Zahîrüddîn Alî b. Zeyd b. Muhammed el-Beyhakı (ö. 565/1169) Âlim, tarihçi ve edip.
Beyhak'ın Sebzevâr kasabasında doğ­du 127 Şaban 493/7 Temmuz 1100). Doğum tarihinin Muccemü'l-üdebâ' da (XIII, 220) kendi eseri Meşâribü't-tecârib'den naklen 499 (1105-1106) olarak gösterilmesi müstensih hatası olmalıdır. Çünkü bu tarih doğru kabul edildiği takdirde Ömer Hayyâm ile görüştüğünde (507/1113-14) yedi sekiz yaşlarında olması gerekir. Ancak bu yaştaki bir çocuğun Ömer Hayyâm'ın meşhur şairlerin divanlarından seçilmiş beyitlerle ilgili sorularını cevaplandırması mümkün değildir. Ayrıca müellif Selçuklu vezirlerinden Fahrülmülk'ün öldürüldüğü olayı (500 1106-1107) gayet iyi hatırladığını söyler ki bir iki yaşlarındaki bir çocuğun böyle bir olayı hatırlaması imkânsızdır.
Beyhaki, Fundukiler diye tanınan eski bir kadı ailesinden geldiği için İbn Fun- duk adıyla meşhur olmuştur. Nesebi, as- hâb-ı kirâmdan "Züşşehâdeteyn" diye bilinen Huzeyme b. Sâbit'e ulaşır. Dede­lerinden İmam el-Hâkim Ebû Süleyman Funduk, Gazneli Mahmud tarafından Nî- şâbur kadısı tayin edilmiş, onun oğlu Ebû Ali el-Hüseyin Nîşâbur kadı nâibi ol­muş, torunu Şeyhülislâm Muhammed Emîrek de Nîşâbur hatipliği yapmıştır. Beyhaki tahsiline Beyhak'ta başladı; da­ha sonra ailesiyle birlikte Şeştemed'e gitti ve on dört yaşına kadar orada kal­dı. Otuz yıl süren öğrencilik hayatında devrin en meşhur bilginlerinden Kur'an, tefsir, hadis, fıkıh, kelâm, mantık, fel­sefe, edebiyat, lügat, astronomi, mate­matik ve cebir okudu. 1123'te babasını, ertesi yıl da hocası Mecmdu'l-emşâl müellifi Meydânî'yi kaybedince, dört yıl­dan beri filoloji ve ilâhiyat tahsil etmek­te olduğu Nîşâbur'dan ayrılıp Merv'e git­ti (1125) Orada Tâcülkudât Ebû Sa'd Yah- yâ b. Abdülmelik'ten fıkıh, kelâm ve mü­nazara ilmini öğrendi. 1127'de Merv'de- ki öğrenciliğine son verip Nîşâbur'a dön­dü. Burada Rey ve Dihistan Valisi Şehâ- beddin Muhammed b. Mes'ûd'un kızıy­la evlendi. 1132'de Beyhak kadılığına ta­yin edildi ise de ilimle meşgul olmayı her şeyin üstünde tuttuğu için bu görevden ayrılarak yaklaşık dört ay sonra Rey'e geri döndü. Burada altı yıl boyunca ma­tematik ve felsefî ilimlerle uğraştı. Ma­tematik ve astroloji sahasında büyük bir ilerleme kaydetti. 1136'da felsefî çalış­malar için gittiği Serahs'ta Kutbüddin Muhammed el-Mervezî'nin gözetiminde 1142'ye kadar çalıştı. 1143'ten 1154'e kadar Nîşâbur'da kaldı. Cuma günleri şehrin Cuma Camii'nde, pazartesi ve çar­şamba günleri de diğer iki camide vaaz veriyordu. 1153'te Oğuzlar'ın Horasan'ı istilâ edip Nîşâbur'da ileri gelen simala­rı öldürdükleri ve halkın mallarını yağ­malayıp şehri ateşe verdikleri sırada ora­da bulunan Beyhakî'nin bu kargaşadan nasıl kurtulduğu bilinmemektedir. 1169 - da Beyhak'ta vefat etti. Halkının çoğu aşırı Şiî olan bir çevrede yetişmesine rağ­men Sünnî ve Hanefî bir aileden geldiği ve Sünnî hocalardan ders gördüğü için Sünnî itikada sahip olmuştur. Şiir ve ede­biyata büyük ilgi duymuş, meşhur şair­lerin divanlarını ezberlemiştir.
Eserleri. Beyhakî'nin Arapça ve Farsça olarak kaleme aldığı seksene yakın ese­rin çoğu dinî ilimlere dairdir. Tarih, ede­biyat, biyografi, darbımesel, ensâb*. tıp, felsefe, astroloji vb. dallarda yazdığı eser­lerin yanı sıra Arap şiirine dair üç anto­lojisi ve bir divanı bulunmaktadır (bazı şiirleri için bk. Yâküt, Mu^cemü'l-üdebâ XIII, 229-240). Başlıca eserleri şunlardır:
Tetimmetü Şıvâni'l-hikme* iTârihu hükemâ'i 1-İslâm). IV. (X.) yüzyıl hakimle­rinden Ebû Süleyman Muhammed b. Tâhir es-Sicistânî'nin özellikle Yunan filo­zoflarının hal tercümelerini ihtiva eden
Sıvânü'l-hikme adlı eserine zeyil olarak yazılmıştır. Eser Huneyn b. İshak'tan baş­layarak müellifin zamanına kadar astro­nomi, felsefe, matematik, fizik sahasın­da yetişmiş 111 bilginin biyografilerini içine alır. Arapça olan eser, bu XIV. yüz­yılda Nâsırüddin b. Umdetülmülk el-Yez- dî tarafından Dürretü'l-ahbâr ve lenfa- tü'l-envâr adıyla Farsça'ya tercüme edil­miş, bu tercümeyi Arapça metniyle bir­likte Muhammed ŞefT 1935'te Lahor'da ve Muhammed Kürd Ali 1946'da Târîhu hükemâDi'l-İslâm adıyla Dımaşk'ta neş- retmişlerdir. Ömer Hayyâm hakkında ilk derli toplu bilgi bu eserde verilmiştir. 2. Târih-i Beyhak\ 1167 de tamamladığı bu Farsça eserinde Beyhak'm fethi, coğ­rafî özellikleri, şehirde hüküm süren ha­nedanlar, Beyhaklı meşhur aileler, ba­zı vezir, seyyid, edip, şair, filozof, tabip ve âlimlerle Beyhak'ta meydana gelen önemli hadiseler hakkında bilgi vermek­tedir. Beyhaki'nin günümüze kadar ulaş­mayan bazı kaynaklardan da faydalan­mış olması esere ayrı bir değer kazan­dırmaktadır. Kitap ilk defa A. Behmen- yâr tarafından Tahran'da (1317 hş./1938), daha sonra da Seyyid Kelîmullah Hüsey­nî tarafından Haydarâbâd'da (1968) ya­yımlanmıştır. 3. Meşâribü't-tecârib fi't- târih (Meşâribü't-tecârib ve gavâribü'l-ğa- râ'ib). Günümüze kadar gelmeyen dört ciltlik bir eser olup Utbî'nin Târîhu'l-Ye- mîni adlı kitabına zeyil olarak yazılmıştır. 410-560 (1019-1165) yıllarına ait olay­ları ihtiva eden bu Arapça İran tarihi İb- nü'l-Esîr, Alâeddin Atâ Melik Cüveynî, Hamdullah Müstevfî-yi Kazvînî gibi ta­rihçiler ve Yâküt el-Hamevî tarafından kaynak olarak kullanılmıştır (tbnu l-Esîr, XI, 380) 4. Cevâmicu'l-ahkâm (Cevâ- mi'-u ahkâmi'n-nücûm).Astrolojiye dair olan bu üç ciltlik Farsça eser 252 kitap­tan derlenmiş olup on bölümden mey­dana gelmiştir. Müellif halkın ve hüküm­darların yıldızlardan elde edilen bilgile­re inandıklarını, ancak bunun şeriata ay­kırı olduğunu açıkça söylemektedir. He­nüz yayımlanmamış olan eserin yazma nüshalarından biri Cambridge Üniver­sitesi Kütüphanesi'nde bulunmaktadır (bk. Browne, s. 255). S. Vişâhu Dümye- ti'l-kaşr. Ebu 1-Kâsım el-Bâharzî'nin bir şuarâ tezkiresi olan Dümyetü'l-kaşr ve cusretü ehli'l-casr adlı eserine zeyil olarak yazılmıştır. Beyhakî daha sonra bu esere Dürretü'l-Vişâh adıyla ikinci bir zeyil daha kaleme almıştır (Yâküt, Mucemül'üdeba', XIII, 226). 6. Gurretül-em- sâl ve dürretül-akvâl (Curerü'l-emşâl ve dürerü'l-akvâl).Müellif iki cilt olan bu eserde atasözlerini alfabetik olarak sı­ralamış, her birinin söyleniş sebebini ve mânasını açıklamıştır. Eserlerinin liste­sini bizzat sayarken yine bu konuda dört ciltlik Mecâmicu'l-emşâl ve be- dâ'icu'l-akvâladlı bir kitap daha yaz­dığını söylemekte ve bu arada yetmiş üç kitabının adını vermektedir (Yâküt, Muccemü'l-üdebâ:>, XIII, 225-228). 7. Ezâ- hırü 'r - riyâzi7 - merica ve tefsîru elfâ- zi'l-muhâvere ve'ş-şerîca.Eserin bir nüshası Süleymaniye Kütüphanesi'nde bulunmaktadır (Şehid Ali Paşa, nr. 2589).
Beyhaki'nin kaynaklarda adı geçen dinî eserlerinden bazıları da şunlardır: Es^iletü'l-Kur'ân maca'l-ecvibe, lccâ- zü'l-Kur^ân, el-İfâde fî kelimeti'ş-şe- hâde, el-Muhtaşar mine'l-ferâ^iz, Uşû- lü'l-fıkh, Karâ3inü âyâti'l-Kurbân, el- İfâde fî isbâti'l-haşr ve'l-i'âde, el-Ve- kı ca fî münkiri'ş-şenca.
BİBLİYOGRAFYA :
Yakut, Muccemü'I-üdebâ ' XIII, 219-240; mlf., Mu'-cemü'l-büldân, I, 175; İbnü'l-Esîr, el-Kâmil, XI, 181, 380; İbn Hallikân. Vefeyât. III, 387; Zehebî, Aclâmü'n-nübelâ^, XX, 585- 587; Keşfü'z-zunün, I, 289, 609, 634, 747, 821; II, 1200, 1361, 1438, 1514, 1686, 1895, 2007, 2011, 2050; Brovvne, 4 Hand-list, s. 255; Brockelmann. GAL, I, 395; Suppi., I, 557-558; izâhuT-meknûn, I, 3, 36, 53, 65, 66, 74, 83, 92, 97, 107, 123, 125, 154,                  180, 192, 232, 250, 300, 326, 363, 406,            462,        466,        548,        566, 599; II, 60, 83, 98, 115,            144,           184,                         222, 303, 398. 430, 450, 469, 487,     503,        552,        563,        714;
Hediyyetü'!-cârifîn, I, 699-700; M. Şemseddin [Günaltay], Islâmda Târih ve Müverrihler, İs­tanbul 1339-42, s. 121; Storey, Persian Litera­türe, I, 353-354, 1105, 1295-1296, 1350; Mu- hammed Kürd Ali, Künüzü'l-ecdâd, Dımaşk 1404/1984, s. 286-292; Barthold. Türkistan, s. 42; Muhammed Shafî, "The Author of the oldest biographical notice of Umar Khay- yâm and the notice in question", IC, VI (1932), s. 587-600: Q. S. Kalimullah Husainî, "Life and Works of Zahiru'd-Din al-Bayhakî the Author of the Tarikh-i Bayhaq", a.e., XXVIII/1 (1954), s. 297-318; a.mlf., "Contribution of Zahiru'd- Dın al-Bayhaqi to Arabic and Persian Lite­ratüre", a.e., XXXIV/1 (1960), s. 49-55, sy. II. 83-86; Rudolf Sellheim, "Eine unbekannte Sprichwörtersammlung des Abu 1-Hasan al- Baihaqî'', lsl" XXXIX i 1964), s. 226-232; Mir­za Muhammed Han Kazvînî, "Târih-i Beyhak" (trc. Mürsel Öztürk), TTK Belleten, sy. 199 (1987), s. 407-416; M. Fuad Köprülü, "Beyhakî", .M, 584-586; D. M. Dunlop, "al-Bayhaki", El2(Ing ), 1, 1131-1132; a.mlf., "el-Beyhaki", CJDMİ, V, 318-320; H. Halm, "Bayhaqi, Zahir al- Din", Elr., III, 895-896.
ABDÜLKERİM ÖZAYDİN
KAYNAK: İSLAM ANSİKLOPEDİSİ, TÜRKİYE DİYANET VAKFI YAYINLARI, 6. CİLT, İSTANBUL

 
1- BU SİTE TAMAMEN BİLGİLENDİRME AMAÇLIDIR VE BİLGİLERİN GÜNCELLİĞİNİ YİTİRMİŞ OLMA İHTİMALİ VARDIR.
2- BU SİTE RESMİ BİR SİTE DEĞİL, KİŞİSEL BİR SİTEDİR.
3- YANLIŞLIKLA DA OLSA VERİLEBİLECEK HATALI BİLGİLER DOLAYISIYLA www.ygslyssistemi.com YÖNETİMİ HİÇ BİR SORUMLULUK KABUL ETMEZ.
4- SİTEMİZDEN EDİNDİĞİNİZ TÜM BİLGİLERİ MUTLAKA RESMİ KAYNAKLARDAN DA KONTROL EDİNİZ.
5- SİTEMİZDEKİ DİĞER SINAVLAR KISMI SADECE BİLGİLENDİRME AMAÇLIDIR. YGS LYS HARİCİNDEKİ SINAVLARLA İLGİLİ SORU SORMAYINIZ.
6- HİÇ BİR KULLANICI SİTEMİZDEKİ BİLGİLERDEN DOLAYI HERHANGİ BİR ZARARA UĞRADIĞI YÖNÜNDE ŞİKAYETTE BULUNAMAZ.
ASLOLAN RESMİ KAYNAKLARDAN ELDE EDİLEN BİLGİLERDİR. BURADA VERİLMİŞ OLAN BAZI PRATİK BİLGİLERİN OLASI YANLIŞLIĞI YA DA GÜNCELLİĞİNİ YİTİRMİŞ OLMASI NEDENİYLE MAĞDUR OLMAMAK İÇİN LÜTFEN RESMİ KAYNAKLARA BAKINIZ.
7- BU SİTEYİ ZİYARET EDEN TÜM ZİYARETÇİLERİ BU UYARILARI OKUMUŞ KABUL ETMEKTEYİZ..

www.ygslyssistemi.com başarılar diler.......

Makale Arşivi

copyrite© ygslyssistemi.com
Her hakkı saklıdır. Yayınlanan makalelerin bir kısmı ya da tamamı kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.