Psikoloji Tarihi

İslam Ansiklopedisi A

İslam Ansiklopedisi B

Cemil Meriç

Karen Horney

PDR Notları






 
ANTALYA, BURSA, İSTANBUL VE KONYA'DAKİ ADAYLAR! SINAV KAYGISINDAN KURTULMAK İÇİN PROFESYONEL DESTEK ALABİLİRSİNİZ TIKLAYIN

BRAHMANİZM HAKKINDA DETAYLI BİLGİLER

Hindistan'da kutsal metin kabul edilen Vedalar'ın yorumu mahiyetindeki Brahmanalar'da yer alan ve kast sisteminin en üst tabakasını oluşturan Brahmanlar'ca temsil edilen dinî yapı.
Sanskritçe'de "söylemek, konuşmak; bağırmak, yüksek sesle çağırmak, kük­remek; büyümek, güçlü olmak" anlam­larındaki brh kökünden türetilmiş olan brahman kelimesi, nötr şekliyle (brahman) "kutsal kudret, yüce gerçek" anlamında­dır. Kelimenin müzekker şekli olan brah­man ise (diğeriyle karışmaması için brah- mâ şeklinde de yazılmaktadır) "bu kudre­te sahip veya ona bağlı olan kimse" de­mektir. Brahman kavramı zamanla önem kazanıp her şeyin özünü ifade etmeye başlamış, dünyaya şekil ve düzen verme­si sebebiyle bir ilâh olarak kişileştirilmiş ve kelimenin müzekker şekli olan brah­man yaratıcı tanrının adı olmuştur. Bu kutsal kudrete bağlı olan veya kendini ona adamış anlamında brahman kelime­si din adamını da ifade etmektedir. Diğer taraftan "brahman ile donatılmış" anla­mındaki brahmana kelimesi Sanskritçe'- de hem kast sisteminin en üst grubu­nun hem de Vedalar'a yapılan şerhlerin adıdır. Brahmanizm ise bugünkü Hindis­tan'ın kuzey bölgelerinde Vedalar son­rasında ortaya çıkıp milâttan önce 1000- milâttan sonra 500 yılları arasında ya­şayan ve Hinduizmin nüvesini teşkil eden dinî sistemi ifade eder. Bununla birlikte Brahmanizm, Vedalar sonrasında orta­ya çıkan ve onların yorumu olan Brah- manalar, Upanişadlar gibi dinî külliyat­ta bulunan din şeklini ifade etmek için, halk Hinduizm'inin aksine, Vedizm son­rasından itibaren ortaya çıkan ve Brah­man rahiplerinin kontrolünde bulunan dinî gelişmeyi belirtmek üzere bazan da Hinduizm'le eş anlamlı bir tabir olarak kullanılmıştır.
A) Tarih. 1. Vedalar Dönemi ve Brahma­nizm'in Doğuşu. Hindistan'ın en eski ırk­ları olan Afrika zencileri Austroloidler (Okyanusyalılar) ve Asya kökenli Dravid- ler'den oluşan karmaşık etnik yapıya ait en eski tarihî bilgiler, milâttan önce 2500 yıllarından kalma İndus vadisindeki Ha- rappa ile Sind'deki Mohenjo-Daro şehir­lerine ait kalıntılardan gelmektedir. Bu­günkü Hindistan'da mevcut Lingam (lin- ga) kültüyle Vişnu, Şiva gibi bazı önemli ilâhlar ve yoga sistemi bu dönemin mi­rasıdır.
Milâttan önce 2000-1500 yılları ara­sında Ârî gruplarının Hindistan ve çev­resindeki bölgelere inmesiyle bunlarla yerli ırklar arasında mücadele başlamış, milâttan önce 1500'den itibaren yerli ırklar Ârîler'ce hâkimiyet altına alınmış, yerli Hint dinleriyle göçebe Ârîler'in inanç­larının karışımından, temel kaynağı Ve­da adı verilen kutsal metinler olan ve Vedizm denilen yeni bir dinî gelenek or­taya çıkmıştır.
Veda "bilgi" anlamına gelmektedir. Hint dinî geleneğinin en önemli kutsal metinleri olan Vedalar'ın en belirgin özel­liği politeist bir karakterde oluşudur. Ve- dalar'da oldukça gelişmiş bir tanrılar top­luluğu (panteon) vardır. Vedalar'da ilk bakışta neredeyse her gücün ilâhlaştı- rıldığı görülmektedir. Tanrıların sayısını hesaplamak imkânsızdır. Çok tanrılı bir yapı içinde zamanla bir tanrıyı öne çı­karma (henoteizm) sonucu bazı tanrılar (Prajapati, Varuna) önem kazanmıştır. Ve­dalar çeşitli tanrılara adanan dualar, bü­yü formülleri ve İlâhilerle doludur (bk. VEDALAR).
Ârîler'in, Hindistan yerli halklarını ege­menlikleri altına alıp Veda adı verilen kutsal metinleri ortaya koymalarından sonra Hint kutsal metinleri cemiyetin İlâhî düzenlemeye göre dört temel sını­fa ayrıldığını belirlemiştir ki bunlar Brah- manlar (din adamları), Kşatriyalar (asiller ve savaşçılar), Vaisyalar (ziraat ve ticaretle uğraşanlar) ve Sudralar'dır (işçiler). Brah- manlar din işlerine bakan yöneticiler olup toplumun diğer kesimleri üzerinde hâ­kimdi. Vedalar'la başlayan kutsal kitap koleksiyonu, yorumu Brahmanlar'ın te­kelinde olmak üzere ilk üç kast dilimi için önem taşıyor ve sadece onlar Veda- lar'ı okuyabiliyorlardı.
Kast sisteminin en üst tabakasını oluş­turan Brahmanlar'ın, Vedalar'ın özünü oluşturan kurban törenleri başta olmak üzere dinî hayattaki etkin rolleri dinî ve sosyal yapıya hâkimiyetlerini iyice artı­rınca Brahmanizm adı verilen devre baş­lamıştır. Öte yandan Brahmanlar'ın, kıs­men kendi konumlarını güçlendirmek maksadıyla meydana getirdikleri, Veda­lar'ın tefsiri mahiyetindeki Brahmana- lar (aş. bk.) bu yeni sistemin teolojik ve felsefî boyutunu belirlemiştir. Hem Ve­dizm hem de Brahmanizm Vedalar'ı kut­sal kabul etmekle beraber Brahmanizm'­deki doktrinler ve efsanevî konular sa­dece Vedalar'a mahsus değildir, dolayı­sıyla Brahmanizm daha şümullüdür.
Brahmanizm terimi, kast sisteminin en üstünde yer alan Brahmanlar'a mah­sus dinî anlayışı, Tanrı Brahma doktri­nini benimseyenleri. Vedalar'ın şerhi olan Brahmanalar'da ortaya konan dinî yapı­yı ifade ettiği için bu üç hususun açık­lanması Brahmanizm'in anlaşılmasını kolaylaştıracaktır.
Brahmanizm'in geç dönem kutsal me­tinleri olan Manu Kânunnâmesi'ne gö­re kast yapısının en üstünde yer alan Brahmanlar Tanrı Brahma'nın ağzından yaratılmıştır. Vedalar'ı koruma, bilim ve felsefe yardımıyla yorumlama, kurban törenlerini ve dinî âyinleri idare etme, köylerde hem dinî hem de hekimlik, fal­cılık gibi dünyevî işleri yürütme onların irsî hakkı olarak kabul edilir. Bazı du­rumlarda Jainistler gibi diğer topluluk­ların adına âyin de icra ederler. Başın­dan itibaren Sanskritçe'nin tedricî bir şekilde gelişmesi, en aydın zümre ola­rak Brahmanlar sayesinde gerçekleşmiş­tir. Brahmanlar diğer sınıflardan daha aşırı bir şekilde yiyecek ve içeceklerde perhize önem verirler; vejeteryandırlar, alkolden kaçınırlar. Bu ilk dönemin en belirgin özelliği, Brahman sınıfı ile birlik­te, onlar tarafından meydana getirilen ve Vedalar'ın tefsiri mahiyetinde olan Brahmanalar'dır.

  • Orta Dönem Brahmanizmi. Milâttan önce VIII-V1. yüzyıllar arası "orta Brah­manizm" diye bilinen dönemdir ve Upa­nişadlar denilen kutsal metinlerin orta­ya çıkmasıyla başlar. Bu metinlerle bir­likte Brahmanizm'de eskinin katı kural­cılığından yüksek bir teolojiye geçişi ifa­de eden felsefî dönem başlar. Bu dönem Brahmanizm'in felsefeye dayalı ahlâkçı bir din oluşunu temsil eder. Bu felsefe­de, Brahmanizm'in ilk döneminde önem kazanmaya başlayan yüce varlık (Brahma) ile ferdin bütün bedenî ve ruhî fonksi­yonlarının dayandığı gerçek demek olan atman arasında ilişki kurularak Brahma'­nın atmandan yani insanın hakiki varlı­ğından farklı olmadığı ortaya konmak suretiyle panteizme ulaşılır. Yine bu dö­nemde Upanişadlar'la birlikte yeni bir teozofi oluşturulmuş, kısmen Vedik tan­rılara (ancak nitelikleri değiştirilerek), kıs­men de Vedalar sonrasında kabul edil­miş olan diğer bazı tanrılara tapınılmış- tır. En büyük gaye, Brahma'ya kavuş­mak ve onunla birleşmek suretiyle kur­tuluşa ermektir. Brahma ve atmanın bir­leşmesi demek olan bu mükemmel du­ruma inziva yoluyla ve yoga uygulama­sıyla ulaşılır.

Upanişadlar'ın ifade ettiği orta dönem Brahmanizmi, daha önceki kutsal me­tinlerle ortaya çıkan çok tanrılı ifadeleri sembolik anlatımlar saymak ve bu tan­rıları Brahma'nın yardımcı güçleri kabul etmek suretiyle monoteizme yaklaşır.
Brahmanizm'de eskatolojiyle ilgili fi­kirler de bu dönemde geliştirilmiştir. Sonraki Brahmanizm'i temsil eden kül­liyatlardan Mahabharata'ya göre birbi­rini takip eden dört çağ (yuga) vardır ki bunlar Krita, Tretâ, Dvâpapara ve Kali'- dir. Bu çağların her birinde sürekli yoz­laşan insanları ıslah etmek üzere Vişnu'- nun çeşitli "avatara'ları gelmektedir. Bu dört çağın sonunda "yaratılmışlar" or­tadan kalkacak, fakat süreç baştan baş­lamak üzere yeniden var olacaktır. Bu süreçle bağlantılı olarak canlılar bir son­raki hayatlarını yaşamak üzere öldük­ten sonra yeniden dünyaya gelecekler­dir. Hinduizm bu fikirleri benimsemekle beraber öldükten sonra yeniden dünya­ya dönünceye kadar insanların gittikle­ri cennet ve cehennem fikirlerini kabul etmektedir.
Brahmanizm'in felsefi boyutunu tem­sil eden Upanişadlar çağı, biraz da Bu­dist ve Jainist ekollerin etkisiyle insan özgürlüğüne daha fazla yer vermiştir. Bu dönem dinî bir panteizmin oluşumu­nu temsil eder.

  • Son Dönem Brahmanizmi. Brahma­nizm'in son devri. Hint literatüründe "ge­lenek" ya da "smriti" olarak kabul edi­len Ramayana, Mahabharata ve "Manu Kanunnâmeleri" çağıdır. Her iki eser de ana konuların etrafında döneminin fel­sefî ve dinî yapıları hakkında fikir ver­mektedir. Özellikle "avatara" (hulûl) ve tenâsüh inancının bu eserlere yoğun ola­rak yansıdığı, bunların Brahmanizm'de kökleşmiş olduğu görülmektedir. Bu dö­nemde Vişnucu mezhep olarak anılan grubun tek tanrısı Vişnu ile Şivacı adıy­la anılan grubun tek tanrısı Şiva gözde tanrıları olmuştur. Böylece Brahmanizm'­de mezhep ayrılıklarının ortaya çıkışına şahit olunmaktadır. Brahma âlemi ya­ratıcı, Vişnu koruyucu, Şiva ise yok edici olmak üzere tanrı kavramı üç şahısta toplanmıştı (bu üçleme, büyük kültler ve Brahmanik geleneğin sentezine vasıta ol­du. Prensipte eşit bu üçleme, yaklaşık V. yüzyıldan beri süregelen bir dinî doktrin oluşturdu).

Brahmanizm'in sonunu işaret eden Brahmanik metin ise "Manu Kânunnâ- mesi'dir. Her Brahmanik çevreye ulaş­tırılabilecek nitelikteki bu yasalar kodu Brahmanist öğretinin yozlaşmasına da yol açmıştır. Böylece birbirinden uzak çevrelerde söz konusu kanunnâmeyi edi­nen şahsiyetler bunun ayrı ayrı yorumu­na gitmişler ve bir yığın mezhebin do­ğuşuna sebep olmuşlardır.
Hindistan'ın "erken Ortaçağ" (m.s. 600- 850) dönemine tekabül eden devre Brah­manizm'in sonu, Hinduizm'in başlangıcı­na işaret eder. VII. yüzyılda Kral Harsha'- nın Kuzey Hindistan'ı birleştirme yolun­daki teşebbüsleri Brahmanik çevrelerin bir araya gelmesine yol açmış, bu da ken­diliğinden bir mekanizma ile Hinduizm adını alacak bir dinin oluşmasını sağla­yacak zeminin temelini atmıştır. Milât­tan sonra IX. yüzyılda Sankara'yla Brah­manizm'den Hinduizm'e geçilmiştir. Bun­dan sonraki merhalede Brahmanizm, Hinduizm içerisinde rahipler çevresinde yaşayan eski bir kült olarak izini devam ettirecek, fakat müstakil bir din olma niteliğini kaybedecek, kendisi bir kült ya da mezhep olmaksızın çeşitli inanç, uygulama ve kurumlan kabul edecektir. Onun Hinduizm'e yardımı ve en önemli niteliği, vahye (şruti = işitilmiş! dayandı­ğına inanılan kutsal metinlerin otorite­sine sadık kalmasıdır.
B) Kutsal Metinler. Brahmanizm'de asıl kutsal metinler Vedalar'dır. Brahmanik dönemde daha ziyade bu metinlerin şerh ve tefsiri mahiyetinde yeni metinler or­taya çıkmış olup bunların başında Brah- manalar gelir. Brahmanalar Vedalar'ı yorumlayan metinlerdir ve milâttan ön­ce 1000 yıllarıyla tarihlendirilir. Şrutiye (vahiy) dayandığına inanılan Hint kutsal kitap külliyatı içinde kabul edilen Brah­manalar kurbanlar, tanrılar, din adam­ları ve çeşitli teolojik konularla ilgili bilgi­leri ve İlâhileri ihtiva eder. Milâttan son­raki dönemlerde kayda geçirilmiş olan Brahmanalar'ın temel konusu kurbanın değeri ve Brahmanlar'ın görevlerinin öne­midir.
Milâttan önce 700'lerde ortaya çıkan ve Brahmanalar'ın gelişmiş şekli olan Aranyaka (orman kitabı) adlı dinî metin­ler de Veda şerhleridir. Ancak Brahma- nalar'a göre felsefî muhtevaları daha ağırlıklıdır. Bazı sırlara âşinâ olmalarına izin verilen kimseler için yazılmış olup âyinlerin zâhirî merasimlerinden ziyade gizli anlamları üzerinde durur.
Upanişadlar Vedalar'ın düz yazı ve manzum açıklamalarını ihtiva eden di- nî-felsefî metinlerdir. Sanskritçe'de "bir kimsenin kendisinden daha yüksek bi­rinin yanına oturması" anlamına gelen upanişad, bir mürşidin dizinin dibine oturarak ondan alınan bilgilerin derle­nip yazıya geçirilmiş şeklini ifade eder. Brahmanik geleneğin vahiy kabul ettiği Upanişadlar, milâttan önce 1000-600 yılları arasında yaşamış bazı Hint bilge­lerinin görüşlerinden ibaret olup yakla­şık 180 parçayı kapsar. Brahmanalar'- dan farklı olarak dinin formel yönün­den ziyade felsefî ve mistik tarafına ağırlık veren Upanişadlar'ın temel ko­nusu, Tanrı Brahma ile ferdî ruhun (at­man) münasebetidir. Upanişadlar, koz­mik düzeni ifade eden Brahma ile be­den içerisinde spekülasyonun ulaşabile­ceği en yüksek noktaya işaret eden at­manın mahiyetlerini kavrama ve arala­rındaki ilişkiyi anlamanın yolunu göste­rir-, panteist bir yaklaşımla Brahma'nın her şeyin özü olduğunu ve eşyayı içlerin­den kontrol ettiğini belirtir.
Manu Kanunnâmesi milâttan önce 250 civarında düzenlenmeye başlanmıştır. Kutsal külliyatının Smriti bölümüne ait olarak kabul edilir. Manavalar adında bir rahip ailesinin etrafında gelişen bu ka­nunnâme on iki bölümden oluşur. Her bölüm ayrı bir konuya ayrılmıştır. Atman bilgisi, kast, kurban, yeniden doğuş, kur­tuluş, aile hayatı ve ahlâkla ilgili konu­ları içerir. Brahmanik hayat tarzı bu ka­nun koduyla kurallara bağlanır. Brah­manizm'in kanunlaşma yolunda göster­diği bu çaba Budizm'in bu dine karşı ka­zandığı zaferi yansıtır.

  • Brahma ve Diğer Tanrılar. Brahmana­lar devrinde Brahmanlar kurbana önem verip sıfatlı tanrı kavramına ilgi duyma­mışlardır. Bunun sonucu tanrı kavramı değer kaybedip halka ait bâtıl inanışlar kuvvet kazanmıştır. Ancak aynı sebep insan ve kâinatı kontrol eden bir tanrı anlayışına da imkân sağlamış, her şeyin özünü oluşturan bu kutsal güç ve yüce gerçeğe Brahma adı verilmiştir. Bu an­layış Aranyaka ve Upanişadlar'da bütün canlılığıyla görülmektedir. Brahma keli­mesi, yaratıcı tanrı olarak ilkin Veda- lar'ın kurban törenlerinin yorumu ve eki olan Brahmanalar'da kullanılmıştır. Brah­ma sonsuzdur, değişmez, ezelîdir, mut­laktır, kusursuzdur, her şey ona daya­nır. O açıklanamaz, bilinenlerin nitelik­lerinin dışındadır. Bu sebeple ancak sel- bî niteliklerle tanımlanabilir, kozmik ve ruhî güçler silsilesinin sonu Brahma'ya ulaşır. Brahma, âlemin yaratıcısı yüce Tanrı ile bir tutulmuştur. Veda İlâhile­rinde yaratıcı güç, her şeyin yaratıcısı yüce Tanrı Prajapati veya Hiranyagarbha diye adlandırılmakta iken Brahma- nalar'da yaratıcı tanrı Brahma adını al­mıştır. kutsal kudret, nihaî hakikat ola­rak telakki edilen Brahma, Vişnu ve Şi- va yani koruyucu ve yok edici ulühiyet- lerle prensipte eşit tutulmuşsa da ger­çekte mitoloji dışında geri planda idi; özel bir kültü yoktu. Brahma'ya Vişnu ve Şiva'nın aksine seyrek tapmılmıştır. O bir ölçüde diğer kültürlerdeki yüce Tan- rı'nın bazı niteliklerine sahipti. Orta dö­nem Brahmanizminin yazılı metinleri olan Upanişadlar'da ise Brahma, görü­nen âlemden daha önce var olan, bütün âlemde hazır bulunan mutlak varlık ve­ya Tanrı'yı ifade etmek üzere kullanıldı.

Bazı Upanişadlar'da Brahma, atman (ezelî nefs) ile bir tutuldu, bazılarında ise yaratma, yok etme sıfatları bulunan bir tanrı, rab olarak görüldü. Bunlardan pan­teist telakkiyi yansıtan birinci anlayışa göre Brahma her şeyin özüdür; o eşya­da onlar kendisini bilmeksizin vardır; insanın içindedir ve onun atmanından farklı değildir. Atman Brahma ile birleş­tiğinde ferdî varlığını yitirir; böylece âle­min aşkın ilk sebebi olan Tanrı esraren­giz bir şekilde insana hulûl eder ve ne fısle birleşir. Brahma iyilik ve kötülüğün, dolayısıyla ahlâkî düzenin üstündedir; nitelikleri bulunmayan bir tanrıdır. Upa­nişadlar'da, daha önceki kutsal metin­lerin benimsediği birden fazla tanrının Brahma'nın yardımcı güçleri sayılması, Brahmanizm'in görülmeyen, insan üstü varlıklar tanıyan politeizminden mono­teizme doğru bir gelişmesi olarak de­ğerlendirilir.
Vedik devrede tanrılar "mantra'larda merkezî öneme sahipti. Bunun aksine Brahmanik devrede diğer bazı gelişme­ler yanında teistik inanç ve uygulama­lara ağırlık verildi. Bu arada isvara (rab) kavramı önem kazandı. Rig Veda İlâhi­lerinde kendilerine niyaz edilen bazı tan­rılar unutuldu, devam eden bazıları eski yerlerini kaybettiler; bazı yeni tanrılar da panteona girdi. Meselâ Vedalar'da panteist küllî ruh kavramına eş olarak geçen Prajapati, Brahmanizm'de "baba tanrı" sıfatını alarak Upanişadlar'daki yüce tanrı Brahma ile özdeşleştirilmiş- tir. Ayrıca tanrılardan daha aşağı dere­cede olan ve kendilerine karşı korku du­yulan bazı yarı tanrı güçler de vardı ki bunların başında Nâgalar (ejderler veya yılan-tanrılar) gelmekteydi. Yılana tap­ma Hindistan'da klasik devreden bu ya­na pek yaygındı.
Vişnu Vedik devrede önemli tanrılar arasında değilken daha sonra önem ka­zanmış, Brahma'nın rakibi olmuştur.
Onun "dharma'yı (din) ıslah etmek üze­re Krişna, Rama gibi şahsiyetlere hulûl ederek dünyada insanlığı kurtaracağı (avatara) inancı, insanla aşkın varlığın ara­sındaki bağ olarak özellikle "bhakti" bağ­lılarına bir heyecan kaynağı olmuştur.
Brahmanik devrede Rudra-Şiva da Şi- vaistler nezdinde aynı şekilde tanrı ola­rak telakki edilmiştir. Rudra, Rig Veda'- da çoğul bir ifade ile rüzgâr veya fırtına tanrıları olarak kötü ruhları temsil eder­ken sonraki mitolojide Rudra-Şiva dağ­larla ilgili bir özellik kazanarak Güney Hindistan'ın gözde tanrısı haline gelmiş­tir. Rudra, Şiva'nın Vedik devredeki ilk şekliydi.
Şivaizm daha çok kabileler seviyesinde başlamışsa da zamanla tamamen Brah- manize olmuştur. Vişnuizm için de du­rum buna benzer. Vişnu ve avataraları- na dayanan bu kült, Upanişad doktrin­leri ve Şivaist felsefeden etkilenmiştir. Böylece geniş bir şekil değişikliği içinde Vişnu ve Şiva tapınması, Brahmanik Hin­distan'ın en yüksek dini şeklini oluştur­muştur.

  • İbadet ve Ahlâk. Brahmanizm'de en önemli ibadet olan kurban, hayatın de­vamını sağlayan "tanrıların yiyeceği "dir. En büyük kurban merasimi, bütün bir yılı kapsayan ve 609 atın kurban edil­mesiyle sonuçlanan at kurbanıdır (asva medha). Kurban kavramı Brahmanizm'e Ârîler tarafından sokulmuştur. Vedik devreyi devam ettiren Brahmanalar'da ortaya konulan Brahmanizm büyük çap­ta kurbanla ilgili idi. Veda ilâhiyatçıla­rının köke en bağlısı olan Mimamsaka ekolü, vahyin gayesinin kurban doktrini olduğunu savundu. Ancak orta dönem Brahmanizminin yazılı metinleri olan Aranyaka ve Upanişadlar felsefî spekü­lasyona yer vermekle kurbanla ilgili bir sistem kurulmasını ihmal etmiştir.

İlk dönem Brahmanizmindeki diğer önemli bir kavram, Hindistan'ın otantik kültü olan yogadır. Hindistan'da Veda­lar öncesi münzevilerince (sramana) uy­gulanan yoga, münzevi bir hayat benim­seme eğiliminde olan Brahmanlar'ca ko­layca kabul edilmiştir. Özellikle sonraki Brahmanizm'de yoga, evrensel ruh Brah­ma ile öznel ruh olan atmanın pratikte­ki birleşmesi olarak düşünülmüş ve yo­ga yapanlar (yogiler) birer aziz ve velî ola­rak görülmüştür.
Upanişadlar'la birlikte rahiplerin aşırı hâkimiyeti kısmen azalarak "iç kurtu­luş" fikri geliştirilmiştir. Böylece Brah­manizm ferde dönmüştür. Milâttan ön­ce VI. yüzyıldan itibaren ortaya çıkan Jainizm ve Budizm de Brahmanizm'e etki etmiştir. Brahmanizm'de et yeme­meye kadar varacak olan ahimsa (hay­vanlara ya da genel anlamıyla canlılara za­rar vermeme prensibi) Jainizm'den, "ar­zuların sönmesi" prensibi de Budizm'­den geçmiştir. Esasen zühd anlayışı Hin­distan'daki dinî hayatı büyük çapta et­kilemiş ve ona özel bir karakter kazan­dırmıştır.
Brahmanizm'de mâbed önemli bir yer işgal etmekteydi. Hint mâbedi, Vedizm dönemindeki bir açık hava kutsal yerin­den merkezî bir iç kısım ve tanrı heyke­lini içinde barındıran heybetli yekpâre bir yapıya ulaşmıştı. Bu yapının etrafın­da diğer tanrılara ait kutsal yerler ve bölümlerle en dışta bir ihata duvarı bu­lunmaktaydı. İbadet evde ve mâbedde yapılmaktaydı. İbadet daha önceki dö­nemlerde bulunmaktaysa da bunun kut­sal metinlerle ayrıntılı bir bünyeye ka­vuşturulması Brahmanizm döneminde olmuştur. Vedalar dönemi âyinlerinde olduğu gibi ferdî ibadete yönelme Brah­manizm'in de özellikleri arasındaydı. Bay­ramlar dolayısıyla mâbedde büyük ka­labalıklar bulunsa da onlar ibadete ka­tılmazlar, sadece tanrıya itaat ve bağlı­lıklarını göstermek ve onun beğenisini kazanmak için tanrının önünden geçer­lerdi. Vedizm gibi Brahmanizm'de de ce­maatle ibadet yoktu. Daha sonraları Hinduizm'de genel şenlikler ve bayramlar yapılmaya başlanmışsa da Brahmanizm Vedizm'in ferdiyetçiliğini devam ettirmiş­tir. Hint dindarlığını yansıtan en önemli tabir, tanrıya sıkı sıkıya sevgiyle bağlılı­ğı ifade eden bhakti idi. Derunî hayatla ilgili olarak bhaktinin dıştaki teşekkül­lere ihtiyacı olmamışsa da tanrıya bağ­lılıkla ilgili İlâhilerin söylenmesinde yine de gayri resmî bir cemaatle ibadet söz konusudur.
Brahmanizm'de de Hinduizm'de de guru denilen mânevî mürşid, rehber ve muallimin önemli bir yeri olmuştur. O dünyayı terkeden bir kimsedir, resmî âyinleri yöneten bir rahip değildir; bağ­lılarının mânevî işlerinde bir otoritedir. Bhaktide doğrudan doğruya kişinin tan­rıyla ilişkiye girmesi esas olmasına rağ­men aracı olarak guru zaruri görülür.
Diğer Hint dinleri gibi Brahmanizm'­de de ahlâk, din veya felsefenin bir ko­lu olarak değil en yüksek dinî uygulama ve kurtuluş yolu olarak görülen medi- tasyonun hazırlayıcısı telakki edilir. Bu sebeple temel ahlâkî kurallar zühd çev­relerinde oluşturulmuştur. Ahimsa (zarar vermemek, öldürmemek, şiddete başvur­mamak) prensibi Hint dinlerinde önemli bir yer tutar. Rahiplerin ortak beş ku­ralının dördü yani öldürmemek, çalma­mak, yalan söylememek ve zina yapma­mak, Hindistan'daki her çeşit inancın zâhidlerinin ortak noktalarıdır.
İslâm Kaynaklarında Brahmanizm. Is­lâm kaynaklarında Brahmanizm'den "el- Berâhime" veya "el-Berhemiyye" (Brah- manlar) diye söz edilir. Bîrûnî dışındaki müslüman müelliflerin Brahmanizm hak­kında İlmî araştırmaya ve müşahedeye dayanan bilgileri hemen hemen yoktur. Bunlar İran ve Irak'ta yaşayan Budistler sebebiyle daha çok Budizm'le ilgilenmiş­ler, nübüvvete ilişkin itirazlar öne sür­melerinden ötürü kısmen Brahmanlar'la da meşgul olmuşlardır.
Ya'kübî ile Mes'ûdFnin verdiği bilgile­re göre Berhemiyye veya Berâhime adı, bazı Hintliler'ce, döneminde ilimlerin gelişmesini sağlayan en büyük Hint kralı, bazılarınca da Allah'ın Hindistan'a gön­derdiği Âdem peygamber olduğuna ina­nılan Berahmen'den gelir. Brahmanizm konusunda en güvenilir kaynak olan Bî­rûnî, Berâhime adının, Hintliler in inanı­şına göre baş kısmından Brahmanlar'ın yaratıldığı Brahma'dan geldiğini belirtir (Tahkıku mâ li'l-Hind,s. 452-461). Şeh- ristânî ise Berâhime kelimesinin men­şeini, nübüvveti temelden inkâr etme fikrini ortaya koyan Berâhim adlı kişiye dayandırır ve Hz. İbrahim'e mensup ol­duklarından bu adla anıldıklarını ileri sü­ren görüşü reddeder.
Müslüman müellifler içinde eserlerin­de Brahmanizm'le ilgili en geniş bilgiyi veren Bîrûnî'den sonra Gerdîzî, Mervezî, Şehristânî, Ebü'l-Ferec İbnü'l-Cevzî gibi müelliflerin genellikle Haşan b. Mûsâ en-Nevbahtî, Ceyhânî ve Kâ'bFden na­killerde bulundukları kabul edilir (Gima- ret, s. 273).
Tesbit edilebildiği kadarıyla İslâm alim­leri içinde Brahmanizm'i reddeden ilk eseri Taşhîhu'n-nübüvve ve'r-red cale'l- Berâhime adıyla İmam Şâfıî yazmıştır(Bağdâdî, s. 363). Sadece adından ha­berdar olabildiğimiz eserin muhtevası bilinmemektedir. Abdülkâhir el-Bağdâ- dî, Mu tezile bilginlerinden Nazzâm'ın nübüvvete inanmayan Brahmanlar'ın gö­rüşlerini beğendiğini naklederse de (e/- Fark, s.131) bu Nazzâm'ın, mücizelerin benzerlerini peygamber olmayanların da ortaya koyabileceği teorisine daya­nan sarfe* telakkisiyle ilgili olmalıdır. Zira Berâhime de insanların mûcize tü­rü olayları gerçekleştirebileceğini savu­nur. Nübüvvete yönelttiği eleştiriyle ta­nınan İbnü'r-Râvendî ez-Zümürrüd ad­lı eserinde Berâhime'nin nübüvvet mü- essesesine dair itirazlarını nakletmiş, İsmâilî yazarlardan Hibetullah eş-Şîrâ- zî de nübüvveti inkâr eden İbnü'r-Râ- vendfnin aslında kendisine ait görüş­leri Berâhime'ye nisbet ederek ortaya koyduğunu söylemiştir. Abdurrahman Bedevî de Şîrâzî'nin bu değerlendirme­sine dayanarak İbnü'r-Râvendî'nin ken­disine ait görüşleri Berâhime'ye mal et­meye çalıştığını ve daha sonra konu ile ilgili olarak telif edilen eserlerde de bu telakkinin aynen devam ettiğini, halbu­ki bazı kaynaklarda belirtildiği üzere Be­râhime'nin aslında nübüvveti inkâr et­mediğini savunmuştur (Min Târihi'l-il- hâd fi'l-İslâm,s. 70, 98, 115-117, 129). Ancak kırkı aşkın fırkaya ayrıldığı bil­dirilen Berâhime'nin bir kısmı kendileri­ne has bir nübüvvet inancına sahip ol­malarına rağmen bir kısmının nübüv­veti bütünüyle inkâr ettiği ve güvenilir dinler tarihi kaynaklarına göre de Brah­manizm'in sisteminde açık bir nübüv­vet inancının bulunmadığı (yk bk.) dik­kate alınırsa Bedevî'nin görüşüne katıl­mak güçleşir. İbnü'r-Râvendî belki de nübüvvete yönelttiği eleştirileri Berâhi­me'nin diliyle ifade etmiştir, ancak bu onların bütün fırkalarının nübüvvete inandığını ortaya koymaz. Nitekim İb- nü'r-RâvendFden önce vefat eden Ya'­kübî, Hintliler'in Berhemiyye dinine men­sup olduklarını bildirmekte [Târih, I, 94),
İbn Hurdâzbih de Berâhime'nin kırk iki fırkaya ayrıldığını, bir kısmı nübüvvete inanırken bir kısmının inkâr ettiğini nak­letmektedir (el-Mesâlik ve'l-memâlik,s. 71). Mu'tezile âlimlerinden Ebû Ali el- Cübbâî Nakzü'z-Zümürrüd adlı eserin­de Berâhime'nin nübüvvete ilişkin fel­sefî itirazlarını reddetmiş, Kâdî Abdül- cebbâr da bunlardan iktibaslarda bulun­muştur (el-Muğnî; XV, 109).
Ebû Mansûr el-Mâtürîdî nübüvveti in­kâr edenlere temas ederken Berâhime adını kullanmamakla birlikte kelâm ki­taplarında Brahmanlar'a atfedilen iti­razları zikrederek cevaplandırmıştır (Ki- tâbut-Teuhîd,s. 176-186). Mâtürîdî, "nü­büvveti inkâr eden kavim" ifadesiyle Be- râhime'yi kastetmiş olabilir.
Brahmanizm hakkında bilgi veren mü­elliflerden biri olan Mutahhar b. Tâhir el-Makdisî Berâhime'yi tevhid, risâlet ve âhirete inananlar, tevhid ve âhirete inanıp risâleti reddedenler, sadece tenâ- sühe inanıp tevhid ve risâleti inkâr eden­ler olmak üzere üç grupta inceler ve iç­lerinde puta tapanların, insan şekline girmiş meleklerin kendilerine peygam­ber olarak gönderildiğine inananların, iç­ki içmeyi ve sığır etini yemeyi haram ka­bul edenlerin bulunduğunu nakleder (eZ- Sed5ue't-târih,IV, 9-19). Bâkıllânî, Kâdî Abdülcebbâr, Abdülkâhir el-Bağdâdî, İbn Hazm ve İmâmü'l-Haremeyn el-Cüvey- nî eserlerinde Berâhime'nin bilgi prob­lemi ve nübüvvete ilişkin görüşlerine te­mas edip bu görüşleri tenkit edenler arasında yer almakla birlikte eserlerin­de Brahmanlar'ın inançları hakkında tatminkâr bilgi yoktur. Brahmanizm'e ait güvenilir ve ayrıntılı bilgiler BîrûnF- den başka kısmen de Şehristânî'de bu­lunmaktadır.
Bîrûnî daha önceki kaynaklarda mev­cut bilgilerin birtakım rivayetlerden iba­ret olduğunu belirterek Hint dinleri hak­kında bilgi verir (Tahkiku mâ li'l-Hind,s. 4|. Halktan ve aydın kesimden sözlü bil­giler aldıktan başka Sanskritçe'yi de öğ­renerek Hintliler'in yazılı kaynaklarına ulaşan ve Brahmanlar'ın inançlarını Ya­hudilik, Hıristiyanlık, İslâmiyet gibi se­mavî dinlerle mukayese eden Bîrûnî'nin Berâhime hakkında verdiği önemli bazı bilgileri şöylece özetlemek mümkündür:
Tenâsüh temel inançlardan biridir. Bu­na göre nefis bir bedenden diğerine ge­çerek tecrübe yoluyla bilmediklerini öğ­renir, böylece maddenin iç yüzüne vakıf olduktan sonra ondan uzaklaşıp kendi cevherine döner ve "düşünme, düşünen, düşünülen" üçlüsünün aynileşmesi so­nucu ilim mutluluğuna erer. Teslis de Hint ilahiyatında önemli bir yer tutar. Kökleri yukarıda birleşip biri diğerinden ayrılmayan, aşağıya doğru indikçe adla­rı ve fiilleri değişen Brahma, Narayana ve Rudra adlı şahıslar teslisi oluşturur. Madde ile İlâhî varlıklar arasında olan ve yukarıdan aşağıya doğru kurulmuş bir köprü durumunda bulunan heyûlâ (ayvakta) üç kuvveye sahiptir. Yaratma eylemini gerçekleştiren Brahma birinci, tabiatı ıslah edip devam ettiren Nara­yana ikinci, gücünü kaybeden tabiatı yok etme fonksiyonunu icra eden ve Rudra olarak da bilinen Mahadeva üçün­cü kuvve üzerinde yürür. Beşerî özellik­ler taşıyan melekler tanrı gibidir. Aydın kesim puta tapmazken halk puta tapar. Aydınlara göre cennet ve cehennem ru­hanî, halka göre ise cismanîdir. İsavra adı verilen tanrı aydınlara göre vardır, birdir, benzeri yoktur, ezelî ve ebedîdir, hayat, irade, kudret ve hikmet sahibi­dir. Yaratıkların yokluğunu düşünmek mümkün ise de "yaratıklar var, tanrı yok­tur" demek imkânsızdır. Halka göre tan­rı zâtı ve sıfatları itibariyle yaratıklar gi­bidir; cisimdir, doğar, doğurur ve eşi vardır (Tahkiku mâ li'l-Hind, s. 23-30; Kitâbü Bâtenceli'l-Hindi, s. 173). Kastla­rın en önemli sınıfını teşkil eden ve be­lirli ahlâk seviyesine ulaşmak zorunda olan Brahmanlar'ın diğer sınıflara karşı bazı görevleri vardır. Bayram, evlenme, cenaze gibi genel ve özel dinî törenlerle ibadetleri yalnız onlar idare edip ön plan­da yer alırlar. Mânasını anlamadan öğ­renip okudukları Vedalar'ı korumak on­ların tekelindedir. Hükümdar sülâlesinin savaşçıları olan Kşatriya tabakası Veda- lar'ı öğrenebilir, fakat başkasına öğre­temez.
Hint dinleri hakkında BîrünFden son­ra en önemli kaynak olarak kabul edi­len Şehristânî ise Hintliler'i Berâhime, ruhanîler (ashâbü'r-rûhâniyyât), yıldızlara tapanlar (abedetü'l-kevâkib), putlara ta­panlar (abedetü'l-esnâm) ve hukemâ grup­ları olmak üzere dinî bakımdan beş gru­ba ayırmış ve bunlardan Berâhime'yi Budistler, tenâsühe inananlar ve filo­zoflar (ashâbü'l-fikre ve'l-vehm) kısımla­rında incelemiştir. Ayrıca Berâhime'nin İslâm âlimlerinin tenkitlerine konu teşkil eden nübüvvete ilişkin itirazlarını özet­leyerek cevaplandırmıştır.
Ebû Mansûr el-MâtüridFden itibaren kaleme alman kelâm eserlerinde nübüv­vete itiraz niteliğinde olmak üzere Berâhimeye nisbet ediien görüşler üç nok­tada yoğunluk kazanmaktadır; İnsanlı­ğa ışık tutmak açısından akıl yeterlidir, peygamberliğin belgelenmesi için delil olarak kullanılan mucizelerin oluşumu ve fiilen gerçekleştiği sabit değildir, pey­gamberlerin getirdiği ibadetler mânâ­sız olup herhangi bir fayda sağlamaktan uzaktır. İlâhî bir kaynağa dayanan, ya­ratıcı ile yaratılan arasında münasebet kurmak suretiyle insanı yücelten, kişiye erginlik ve erdem kazandırmak amacıy­la mükellefiyetler getiren semavî dinle­re karşı yapılan bu tür itirazlar başta kelâm, tasavvuf ve ahlâk kitapları olmak üzere birçok İslâmî eserde cevaplandı­rılmıştır.
BİBLİYOGRAFYA :
Tehânevî, Keşşaf, "berâhime" md.; Ya'kübî. Tarih,I, 84-94; İbn Hurdâzbih, el-Mesâlik ve'l- memâlik, s. 71; Mâtürîdî, Kitâbü't-Tevhîd, s. 176-186; Mes'ûdî, Miirûcü'z-zeheb (Abdülha- mîd), i, 76-80; Makdisî, eZ-Bed5ve't-târîh, IV, 9-19; Bâkıllânî. et-Temhîd (İmâdüddinl, s. 126- 156; Kâdî Abdülcebbâr, el-Muğnî, XV, 21, 50, 73, 109-120, 132-133, 165-167; Bağdadî, el- Fark (Abdülhamîd), s. 131, 343, 347, 355, 363; Bîrûnî, Tahkiku mS li'l-Hind, Haydarâbâd 1954, tür.yer.; a.mlf., Kitâbü Bâtenceli'l-Hindî, Leiden 1956, s. 173; İbn Hazm, el-Faşl, 1, 69-70; Ebü'l- Yüsr el-Pezdevî, Uşûlüd-dîn (nşr. Hans Peter Linss), Kahire 1383/1963, s. 90-91, 96; Şeh­ristânî. el-Milel (Kîlânî), II, 250-252; Ebü'l-Me- âlî, Beyânul-edyân (trc. Yahyâ el-Haşşâb, Me- celletü Külliyyeti'l-Âdâb, XIX/1, Kahire 1957 içinde), s. 18-20; R. C. Majumdur, The History and Culture of the Indian People, London 1951, II, 162; Bruce B. Lawrence. Shahrasta- ni on the Indian Religions, Paris 1976, s. 75- 100; Abdurrahman Bedevî, Min TârThi'l-ilhâd fi'l-İslâm, Beyrut 1980, s. 70, 98, 99, "l 15-117, 129; Ö. Faruk Harman, Dinler Tarihi Açısın­dan Şehristant ve el-Milel ue'n-Nihal (dokto­ra tezi, 1983), Mü Sosyal Bilimler Enstitüsü, s. 123-129; Abdullah Mübeşşir et-Tarazî, Meu- sücatü 't-târîhi 'l - İslâmî ve'l- hadâreti'l ¦ İslâmiy- ye li-bilâdi's-Sind ue'l-Pencâb, Cidde 1983, I, 318-324; Sir Monier Monier-VVilliams. Modern India and the Indians, Delhi 1987, s. 155-159; Romesh Chunder Dutt, History of India, New Delhi 1987, I, 82-154; II, 276-278; P. Thankap- pan Nair, Indian National Songs and Symbols, Calcutta 1987, s. 126-133; Ali Abdülvâhid Vâfî. "Vahdetü'l-vücûd ve'l-fenâ' fillâh ve tenâ- sühu'l-ervâh fî 'akâ'idi'd-dîni'1-Brahmî", ME, XXXV/10 (1964), s. 1051-1055; G. F. Dales. "New Investigations at Mohenjo-daro", Arc- haelogy, XVIII/2, New York 1965, s. 147; D. Gimaret, "Bouddha et les Bouddhistes dans la Tradition Musulmane", JA, CCLVII (1969), s. 273; P. Kraus - [G. Vajda], "ibn al-Râwan- dî", El2 (Ing.), III, 905; N. Smant. "Brahma", "Brahmanizm", "Brahman", OCR, s. 150-151; R. N. Dandekar, "Vedas", ER, XV, 214-217; J. C. Heesterman, "Vedism and Brahmanism", a.e., XV, 217-240; A. Hillebrandt, "Brahman", ERE, II, 796-799; H. Jacobi, "Brahmanism", a.e., II, 799-813.       rn
GÜNAYTÜMER
KAYNAK: İSLAM ANSİKLOPEDİSİ, TÜRKİYE DİYANET VAKFI YAYINLARI, 6. CİLT, İSTANBUL

BRAHMANİZM

Alm. Brahmanismus (m.), Fr. Brahmanisme (m.), İng. Brahmanism. Hindistan'da ortaya çıkan batıl dinlerden biri. Hindistan'da milattan asırlarca önce zuhur etmiş hakiki, ilahi bir dinin sonradan bozulmuş şekli. Brahmanlar, Allahü tealanın varlığına inanırlar, peygamberlere inanmazlar. Bu inanışın başında olanlar Brahma ismini aldılar. Bunlardan birini mabut şekline soktular. Bunun dört oğlu olduğunu, dört oğlundan biri, Brahma'nın ağzından, diğer üçünün de elinden ve ayağından meydana geldiğine inanırlar. Bu inançtan dolayı Brahmanlar insanları dört sınıfa ayırırlar:

1. Brahmanlar: Son derece nüfuzlu olup, sözlerine, kimse karşı gelemez. Bunlar inanışın kutsal rahipleridir. Mukaddes Veda kitabını okumak, açıklamak ve diğer Brahma mensuplarına yol göstermekle görevlidirler. Emirlerine kimse karşı gelemez.Herkes onlardan çekinir.

2. Savaşçılar: Bu sınıfa hükümdarlar, racalar ve büyük devlet adamları girer. Bunlara "Krişna" adı verilir.

3. Tüccarlar ve çiftçiler: Bunlara "Vayansa" adı verilir.

4. Köylüler, işçiler, amele ve benzerleri

Bu dört sınıftan çıkarılanlara "Parya" adı verilir. Bunlar hayvan muamelesi görür. İnsan gibi yaşamak hakları yoktur. Diğer sınıflardaki insanlarla bütün ilişkileri kesilir.

Brahman inanışında putlar vardır. Putların cinsi, manası, yenecek ve yenmeyecek şeyler, suçlar ve bunlara verilecek cezalar, Manava Dharine Şastra ismindeki mukaddes kitaplarında yazılıdır. Brahmanlar, birçok tanrıya inanırlar. En büyük tanrıları kötülüğü yok etmek için insan kılığına girmiş olan Krişna ile ikinci büyük tanrı Vişnu'dur. Vişnu, bunlara göre çok mühim olup, koyu mavi renkli vücut ve dört elli olarak gösterilir.Ya Garuta adındaki kartalına binmiş, yahut da lotos çiçeği veya bir yılan üzerine oturmuştur. Brahma inanışına göre, Vişnu, şimdiye kadar dünyaya 9 defa muhtelif şekilde (insan, hayvan veya çiçek olarak) gelmiştir. Şimdi onun onuncu gelişi beklenmektedir. Üçüncü tanrıları ise Siva'dır.

Normal hayatta, hiçbir canlı varlık, insan veya hayvan öldürülmez. İnsan mukaddes bir varlık sayılır. Ancak savaşta öldürülmesine izin verilir. İnsanın öldükten sonra tekrar başka bir şekilde dünyaya geleceğine inanırlar. Vişnu'nun da dünyaya bir hayvan şeklinde gelebileceğini düşündüklerinden kesinlikle hayvan öldürmezler. Mutaassıp olanları katiyyen et yimezler.

Manu kitabına göre, insan hayatı dörde ayrılır:

1.Tembellik,

2. Evlilik,

3.Münzevilik (yalnız başına yaşamak),

4. İnanış uğruna dilencilik.

Brahmanlar insanlara, "Brahman rahiplerinin sözlerini dinlemek ve onlara her zaman itaat etmek, Manava kitabına göre hareket etmek, paryalarla hiç temas etmemek, hiç bir canlı varlığı öldürmemek" gibi hususları telkin ederler. Ruh ve beden hakkında hiçbir bilgi vermezler.Tenasühe, yani insan öldükten sonra ruhunun tekrar başka bir şekilde dünyaya geleceğine inanırlar. Yalnız insanı kutsal bir varlık olarak kabul ederler. Brahmanlar, Hindistan'da Ganj Nehrini mukaddes sayarlar. Bu nehirde yıkanmayı, bu nehrin suyunu içmeyi, ölülerini bu nehre atmayı kutsal vazife addederler.

KAYNAK: REHBER ANSİKLOPEDİSİ, 4. CİLT

 

 
1- BU SİTE TAMAMEN BİLGİLENDİRME AMAÇLIDIR VE BİLGİLERİN GÜNCELLİĞİNİ YİTİRMİŞ OLMA İHTİMALİ VARDIR.
2- BU SİTE RESMİ BİR SİTE DEĞİL, KİŞİSEL BİR SİTEDİR.
3- YANLIŞLIKLA DA OLSA VERİLEBİLECEK HATALI BİLGİLER DOLAYISIYLA www.ygslyssistemi.com YÖNETİMİ HİÇ BİR SORUMLULUK KABUL ETMEZ.
4- SİTEMİZDEN EDİNDİĞİNİZ TÜM BİLGİLERİ MUTLAKA RESMİ KAYNAKLARDAN DA KONTROL EDİNİZ.
5- SİTEMİZDEKİ DİĞER SINAVLAR KISMI SADECE BİLGİLENDİRME AMAÇLIDIR. YGS LYS HARİCİNDEKİ SINAVLARLA İLGİLİ SORU SORMAYINIZ.
6- HİÇ BİR KULLANICI SİTEMİZDEKİ BİLGİLERDEN DOLAYI HERHANGİ BİR ZARARA UĞRADIĞI YÖNÜNDE ŞİKAYETTE BULUNAMAZ.
ASLOLAN RESMİ KAYNAKLARDAN ELDE EDİLEN BİLGİLERDİR. BURADA VERİLMİŞ OLAN BAZI PRATİK BİLGİLERİN OLASI YANLIŞLIĞI YA DA GÜNCELLİĞİNİ YİTİRMİŞ OLMASI NEDENİYLE MAĞDUR OLMAMAK İÇİN LÜTFEN RESMİ KAYNAKLARA BAKINIZ.
7- BU SİTEYİ ZİYARET EDEN TÜM ZİYARETÇİLERİ BU UYARILARI OKUMUŞ KABUL ETMEKTEYİZ..

www.ygslyssistemi.com başarılar diler.......

Makale Arşivi

copyrite© ygslyssistemi.com
Her hakkı saklıdır. Yayınlanan makalelerin bir kısmı ya da tamamı kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.