Psikoloji Tarihi

İslam Ansiklopedisi A

İslam Ansiklopedisi B

Cemil Meriç

Karen Horney

PDR Notları






 
ANTALYA, BURSA, İSTANBUL VE KONYA'DAKİ ADAYLAR! SINAV KAYGISINDAN KURTULMAK İÇİN PROFESYONEL DESTEK ALABİLİRSİNİZ TIKLAYIN

CELÂLİ İSYANLARI HAKKINDA BİLGİ

XVI ve XVII. Yüzyıllarda Osmanlı idaresine karşı Anadolu'da meydana gelen
isyanların genel adı.
"Celâl'e mensup" anlamına gelen Celâli tabiri, XVI. yüzyıl başlarında isyan eden Bozoklu Şeyh Celâl le ilgilidir. Celâlî isyanları başlangıçta, Osmanlı idaresinden memnun olmayan zümrelerin ve Şiî eğilimli Türkmen gruplarının Safevîler'in de tahrikiyle devlete baş kaldırmaları şeklinde ortaya çıkmış. XVI. Yüzyılın sonlarından itibaren büyük bir mesele halini alarak değişik bir mahiyet kazanmıştır. Osmanlı devlet anlayışı, bu isyanları "hurûc ale's-sultân" olarak değerlendirmiş ve kaynaklarda bu ifade sıksık kullanılmıştır.
II. Bayezid zamanında (1481-1512) Şah İsmâil'in propagandası en çok Hamîd ve Teke illerinde kendini gösterdi. Şahkulu (Şeytankulu) Baba Tekeli liderliğinde dev­lete baş kaldıranlar "devlet ve saltanat bizimdir" iddiasındaydılar. Yine I. Selim tahta çıktığı sıralarda Nur Ali adlı bir âsi Tokat ve Amasya taraflarına hâkim ol­muştu. Çaldıran Zaferi (1514) Şah İsma­il'in tesirini azaltmakla birlikte tama­men ortadan kaldıramadı. 1519'da Bo­zoklu Şeyh Celâl adında bir kişi mehdî- lik iddiasıyla Tokat civarında isyan edin­ce bundan sonraki isyanlar, hangi gaye ile ve ne türden olursa olsun, halk ara­sında onun adına nisbetle Celâlî sıfatıy­la anılmaya başlandı. Artık halk kendi­sine zarar veren her âsiyi Celâlî olarak görüyor, kaynaklarda da âsi liderinin is­mi Celâlî tabiriyle birlikte geçiyordu. Bo­zoklu Şeyh Celâl in çıkardığı isyanın şid­detle bastırılmasından sonra Kanûnî Sultan Süleyman'ın saltanatının ilk yıllarm­ış da dinî eğilimli bir dizi isyan çıktı. Sa­fari tahrikleri yanında hükümetin ve ahallî idarecilerin malî uygulamaların­ın şikâyetçi olanlarla bir kısım Türk­'sen grupları devlet için oldukça büyük ar tehlike haline geldiler.
Alevîlik davasıyla isyan eden Sülün, Eeba Zünnûn, Domuzoğlan, Yekçe (Ye De . KaraisalI cemaatinden Velî Halîfe re ,rede büyük tahribat yaptılar. Âsi Ka- e-.der ise Hacı Bektâş-ı Velî sülâlesin­in olduğunu iddia ederek etrafına dervişler ve müridler toplamıştı. Irun isyanı ile Celâlîlik hareketi yeni bir şekil alıyordu. Artık hedef sadece mezhep davası olmayıp saltanat davası şek- -e dönüşmüş, hatta Kalender de şah -nvanıyla anılmaya başlanmıştı. Şehzade Mustafa'nın idamından (1553) sonra : reaya çıkan Düzmece Mustafa isyanı :a kaynaklarda Celâlîlik olarak geçmek­tedir (Peçuylu İbrâhim, I, 341). Şehzade Mustafa'nın idamından sonra Rumeli'- :e Şehzade Mustafa olduğunu iddia eden oir âsi, etrafına halinden şikâyetçi ti- mar'lıları, çiftbozan reâyâ ve suhte'le- ri topladı. Bu isyanı Kanunîyi istemeyen Dir zümrenin desteklediği anlaşılmakta­dır. Düzmece Mustafa teşkilâtlanıp ken­disine bir vezîriâzam tayin etmiş ve doğ­rudan doğruya devlet idaresini ele geçir­meyi hedef almıştı.
Düzmece Mustafa hadisesinin ardın­dan KanUnînin diğer oğulları Selim ve 3ayezid'in mücadeleleri yeni bir karışık­lığa yol açtı. Bu devirde yüksek görevle­rin Enderun'dan yetişenlere verilmeye başlanması Anadolu'daki istikrarın da­ha da bozulmasına sebep oldu. Seferle­re katılmaktan başka bulundukları böl­genin asayişini temin etmekle de görev­li olan bir kısım timar erbabı âsi Şehza­de Bayezid'in etrafında yer almıştı. İs­yanın bastırılmasından sonra başı boş kalan bu timar erleri işi eşkıyalığa döke­rek Celâlîliğin kaynağını teşkil ettiler. Ay­rıca Bayezid'in isyanı sonrasında, maaş karşılığı topladığı "yevmlü" adı verilen silâhlı askerlerin takibata uğrayanları da Celâlîler'e katıldı. Asayişi sağlamak için Anadolu'da birçok merkeze yeniçeri bö­lükleri yerleştirilmesi de problemlere yol açtı. Zira herhangi bir sebeple takibata uğrayan ve timarları ellerinden alman sipahilerin dirlikleri bunlara ve diğer ka- pıkullarına veriliyordu. Kapıkullarının dir­likler almaları yanında ziraat ve ticaret­le uğraşmaları da halkın hoşnutsuzlu­ğunu ve şikâyetlerini arttırdı (Turan, s. 37-41).
Diğer taraftan XVI. yüzyılda Anadolu'­da önemli bir nüfus artışı olmuş (Cook, s. 33, 37), fakat ziraî alanlardaki artış bu­na cevap verememişti. Bu nüfus artışı Anadolu'da yersiz yurtsuz bir kalabalı­ğın meydana gelmesine yol açtı. Toprak­ların yetmemesi sonucu çiftbozan olan bu gruplar için devlet ve ümerâ kapısın­da "kapı halkı" olmak tek çıkar yoldu. Bunların bazıları sınır kalelerine azeb, yeniçeri, donanmada levent ve gönüllü de olabiliyorlardı. İş bulamayıp boşta ka­lanlarsa "garip-yiğit" adları altında ço­ğunluğu teşkil ediyordu. Bunların bir kıs­mı medreselere giriyor, ancak çoğu is­tihdam edilemedikleri için imaretlerin etrafında başı boş gruplar oluşturuyor­lardı. Bütün bunlar bazı sosyal karışık­lıklara zemin teşkil ediyordu.

  1. Selim devrinde bu başı boş kalaba­lık grupların zararları yavaş yavaş görül­meye başlandı. Bunun üzerine henüz büyümemiş bu tehlikeye karşı mahallin­de müdafaa tedbirleri düşünüldü. Hü­kümet, köylüler arasından seçilen bir yiğitbaşı ile onun idaresinde köy deli­kanlılarından meydana gelen otuz kırk kişilik mahallî koruma birliklerinin ku­rulmasını teşvik etti. Köy halkı bir yiğit­başı ve onun emrinde il erleri* seçmek suretiyle bu grupların saldırılarından ko­runmaya çalıştı. İl erleri teşkilâtı Celâlî mücadelesinde önem kazandı. Ancak bu teşkilât aynı zamanda karşı tarafın güç­lenmesine de sebep oldu. Nitekim taş­radaki beyler levent bölüklerini himaye ederken kadılar da il erleri teşkilâtını geliştirmeye çalışıyorlardı. Bu rekabet iki taraf arasında zamanla nefreti art­tırdı ve bu nefret Celâlîliği güçlendirdi. Bunların bir kısmı Celâlî gruplarına ka­tıldı. Nitekim Celâlî reislerinden Neslioğ- lu bir yiğitbaşı idi.

Osmanlı İktisadî hayatındaki bozulma­lar da Celâlî isyanlarının ortaya çıkıp ge­nişlemesinde önemli rol oynadı. XVI. yüz­yılın sonlarına doğru Osmanlı Devleti'nin içine düştüğü İktisadî bunalım, artan enflasyon halk üzerinde oldukça men­fi bir tesir yaptı. Çarşı ve pazarlar ayarı düşük parayla (züyûf akçe) doldu ve pi­yasadaki denge altüst oldu. Reâyânın bir kısmının ziraatı terketmesi kıtlık teh­likesini de beraberinde getirmişti. Ya­sak olmasına rağmen sahillerden Av­rupa tüccarına hububat satılması kıtlık tehlikesini bir kat daha arttırıyordu. Ay­rıca Avrupa'da yeni yeni gelişen ticarî anlayış çerçevesinde AvrupalI tüccarların Osmanlı Devleti'ni tek taraflı bir pazar haline getirme çabaları da ticaret den­gesinin bozulmasına ve önemli ölçüde İktisadî sarsıntılara yol açtı.
Öte yandan devlet görevlilerinin bas­kıları, devlet düzeninde bozulmaya se­bep olan bir başka önemli husustu. Taş­radaki idarecilerin çoğu görevleri para karşılığında satın alıyorlar, bunların bü­yük bir kısmı da kısa bir süre için tayin edildiklerinden bu süre içinde çeşitli "sal- gun'lar salarak fazla mal ve vergi top­lamaya çalışıyorlardı. Nitekim bu durum Kitâb-ı Müstetâb'da, "Aşikâre bey' ider- ler kahbe-zenler mansıbı / Niçe kopma- sun Celâlî nice olmasun kıtâl" beytiyle belirtilir (s. 5). Bu da halkın devlet mer­kezine haklı şikâyetlerine yol açıyordu. "Ehl-i örf" denilen taşradaki idareci züm­renin bu çeşit zulmü daha Kanunî'nin son zamanlarında başlamış ve bu du­rumla ilgili bir adâletnâme 1565 yılında imparatorluğun her köşesine gönderil­mişti. Bir taraftan idarecilerin zulmüne, diğer taraftan eşkıya saldırılarına gö­ğüs germek zorunda kalan ahalinin ço­ğu ya yurt ve köylerini terkederek (celâ- yi vatan) daha emin yerlere gidiyor veya eşkıya (Celâlî) gruplarına katılıyordu. Özel­likle 1596'dan sonra binlerce insan Ce­lâlî saldırılarından kurtulmak için civar­da emniyetli şehir ve kasabalara, İstan­bul'a, hatta Rumeli'ye kaçtı. Bunlardan bir kısmı "murabahacılık" kurbanı olmuş­tu. III. Mehmed döneminde (1595-1603) yayımlanan adâletnâme, reâyâyı ehl-i örfe karşı himayeyi ve Celâlîler'e karşı korumayı esas almıştı. I. Ahmed'in 1609 - da çıkardığı adâletnâme ise reâyâyı doğ­rudan doğruya tefecilerden, ehl-i örfün baskı ve haksız salgunlarmdan koruma­yı amaçlıyordu.
Bütün bu İktisadî ve sosyal sebepler eşkıyalığın giderek yayılmasına yol açtı.

  1. Selim devrinde genişlemeye başlayan medreseli (suhte) isyanları 111. Murad dev­rinde yoğunluk kazandı ve bunlar gide­rek mahiyet değiştirip XVI. yüzyıl sonla­rı ile XVII. yüzyıl başlarındaki büyük Ce­lâlî karışıklıklarına zemin hazırladı. Suh- teler "baş ve buğ" olarak tayin ettikleri reisleri etrafında teşkilâtlanmışlardı. Os­manlI-İran savaşlarında suhte hareketi Anadolu'nun her tarafına yayıldı. Ardından başlayan Osmanlı-Avusturya savaş­ları isyanların daha da artmasına sebep oldu. Her türlü eşkıyalık hareketinden yılmış bulunan halk bu gruplara da Ce­lâlî demeye başladı. Bu şekilde suhte ayaklanmaları Celâlîlik hareketlerine dö­nüştü. Bundan sonra Celâlîler eskiye gö­re daha güçlü reisler etrafında toplan­maya başladılar. Artık daha iyi teşkilât­lanabiliyorlar ve devleti daha rahat teh­dit edebiliyorlardı. Bu liderler genel ola­rak azledilmiş veya gadre uğramış hü­kümet mensupları ile reâyâ arasında iti­bar kazanmış şahıslardı. Uzun süren Os- manlı-Avusturya savaşları döneminde ilk büyük Celâlî isyanını başlatan Karayazı- cı Abdülhalim de sekbanbaşılık ve suba- şılık gibi görevlerde bulunduktan sonra Malatya taraflarında eşkıyalarla müca­dele eden il erlerine yiğitbaşı olmuş, ar­dından çevresine topladığı levent ve sek­banlarla Urfa civarını yağmalamıştı. Ci- galazâde Sinan Paşa'nın yoklaması sı­rasında (1596) Anadolu'ya kaçan zeâ- met ve timar sahipleri ile kapıkulundan 300 kişi Karayazıcı'nın yanındaki âsi­lerin sayılarının artmasına yol açtı. Hü­kümete küskün mâzul beylerle alt bö­lük halkına mensup birçok elebaşı Kara- yazıcı'nın maiyetine girdiler. Âsiler kapı­kulu teşkilâtına benzer bir askerî teşki­lât da kurdular. Urfa'yı zapteden Kara- yazıcı rivayete göre hükümdarlığını ilân edip etrafa "Halim Şah muzaffer bâdâ" ibareli fermanlar göndermeye başladı. Üzerine gönderilen bir orduyu Kayseri civarında mağlûp ettiyse de Malatya ya­kınlarında Sokulluzâde Haşan Paşa'ya ye­nildi. Karayazıcı'nın maiyetinden arta­kalan Celâlî toplulukları ise yeni liderle­rin emrinde eskisine göre daha teşki­lâtlı olarak faaliyetlerini sürdürdüler.

Karayazıcı'nın yerine geçen kardeşi De­li Hasan'ın emrinde Şahverdi, Yularkap- tı ve Tavil gibi Celâlî liderleri de bulunu­yordu. Avusturya savaşlarının bütün şid­detiyle sürmesi, Celâlîler'in daha serbest hareket etmelerine ve Anadolu'nun bun­lara karşı müdafaasız kalmasına yol aç­tı. Fırsatı kaçırmayan Deli Haşan Kütah­ya'yı istilâ ederek Afyonkarahisar üze­rine yürüdü. Bu zor durum karşısında mesele tatlılıkla halledilerek Deli Haşan Bosna beylerbeyiiiğine tayin edildi (1603). Avusturya ve İran seferleri yüzünden Celâlîler'e karşı bir varlık gösterilemiyor- du. Bu sırada Kapıkulu sipahileri III. Meh­med'den ayak divanı talep ederek padi­şaha Anadolu'da reâyânm Celâlî elinde çektiği eziyeti arzettiler. Bundan kapıağası Gazanfer ile kızlar ağası Osman mesul tutuldular (Kâtib Çelebi, Fezleke, 185-186). Bu tarihten 1608 yılına ka­dar Anadolu'da "büyük kaçgunluk" dev­ri yaşandı. Halk perişan bir vaziyette ye­rini yurdunu terkederek daha emniyet­li gördüğü mahallere, bilhassa müstah­kem şehir ve kasabalara kaçtı. Anado­lu âdeta bir harabe haline geldi (Akdağ, TAD, II/2-3, S. 1-50).
Diğer büyük bir âsi lideri olan Tavil Ahmed de sekbanlıktan yetişmeydi. Üze­rine gönderilen kuvvetleri mağlûp ede­rek büyük güç kazanması üzerine (1605) Deli Haşan örneğinde olduğu gibi ona da Şehrizor beylerbeyiliği teklif edildi. An­cak Tavil isyana devam ederek Harput Kalesi'ni kuşattığı gibi oğullarından biri de sahte fermanla Bağdat valiliğini ele geçirdi. Daha sonra bunların kuvvetleri zorlukla da olsa dağıtılabildi.
Celâlî isyanlarındaki benzer özellikler Canbulatoğlu isyanında daha açık şekil­de görülmektedir. Canbulatoğlu Hüse­yin Paşa İran seferine katılmakta geci­kince Cigalazâde Sinan Paşa tarafından idam edildi (1604). Bunun üzerine yeğe­ni Ali, Kilis ve civarında isyan edip etra­fa hâkim oldu. Kendisine Halep eyaleti valiliği verilerek isyanın büyümesi ön­lenmek istendi. Bir müddet sonra Şam ve Halep'e de hâkim olan Canbulatoğlu Ali, Osmanlı ordusundaki gibi piyade ve atlı teşkilâtı kurarak adına hutbe oku­tup sikke kestirdi ve bağımsızlığını ilân ederek Avrupa devletleriyle de temasa geçti. Çok tehlikeli bir hale gelen bu is­yan ancak 1607 yılında Kuyucu Murad Paşa tarafından bastırılabildi.
Celâlî Kalenderoğlu da diğerleri gibi devlet hizmetinde bulunmuş, beylerbeyi kethüdâsı ve mütesellim olmuş, hatta Kuyucu Murad Paşa Canbulatoğlu isya­nını bastırmaya giderken ona Ankara sancak beyiliğini vermişti. Fakat Kalen­deroğlu Ankara'ya bilfiil sahip olamayın­ca yeniden isyan etmiş, Manisa ve çev­resini nüfuzu altına almıştı (1607). Kara Said, Meymun ve Ağaçtan Piri gibi meş­hur Celâlî reisleri de kendisine katıldı. Üzerine gönderilen kuvvetleri mağlûp eden, şehirleri yakıp yıkan Kalenderoğ­lu daha sonra Kuyucu Murad Paşa kar­şısında tutunamayıp İran'a kaçtı.
Anadolu halkı üzerindeki Celâlî baskı­sı bilhassa Kuyucu Murad Paşa'nın sert ve kanlı tedbirleri sonucu tesirini kay­betti. Binlerce CelâlTnin ortadan kaldı­rılmasıyla sükûnet sağlanmış, isyana me­yilli olanlar da can korkusuyla sinmişti.
Bu temizlik harekâtı ile sağlanan sükû­net bir müddet daha devam etti. Ancak 2. Osman'ın kanını dava ederek Erzu­rum'da isyan eden Abaza Mehmed Pa­şa bu sükûneti bozdu. Abaza'nın Ana­dolu'da kolayca taraftar bulmasının bir sebebi de Kuyucu Murad Paşa tarafın­dan sindirilmiş olan Celâlî kalıntılarının kendisine katılmasıdır. Bu isyanın bas­tırılmasından sonra Anadolu'da devleti meşgul edecek büyük çapta Celâlîlik ha­reketi bir müddet için meydana gelme­di. IV. Murad'ın 1632'de devlet işlerini bizzat ele almasıyla Anadolu'da daha hu­zurlu bir dönem yaşandı. Sultan İbrâ- him devri de (1640-1648) IV. Murad za­manında (1623-1640) sağlanan disiplin sayesinde kısmen sakin geçti. Sivas Va­lisi Varvar Ali Paşa'nın isyanına ise Sul­tan İbrahim'in yersiz talepleri sebep ol­muştu. Ali Paşa'nın etrafına topladığı levent ve sekbanlar tıpkı Celâlîler gibi hareket ettiler. Kara Haydar da İsparta ve Uluborlu civarında yol kesip kervan soyan tipik bir Celâlî reisiydi.
IV. Mehmed'in saltanatının Köprülü Mehmed Paşa'nın sadrazamlığına kadar olan ilk sekiz yıllık devresinde Anadolu yine karışıklıklar içine düşerek birçok yerde mahallî âsiler türedi, bunların ara­sında en azılısı Haydaroğlu idi. Bu Celâlî lideri Kara Haydar'ın oğluydu ve baba­sının intikamım almak maksadıyla isyan etmişti. Âsi Katırcıoğlu ile birlikte hare­ket eden Haydaroğlu üzerine gönderi­len kuvvetleri mağlûp etti. Afyonkarahi- sar'ı basıp İsparta'yı haraca bağladıysa da Abaza Haşan Ağa tarafından yakala­nıp cezalandırıldı. "Celâlî oğlu Celâlî" olan Haydaroğlu'nu diğer liderlerden ayıran taraf daha önce devlet hizmetinde bu­lunmamış olmasıdır. Ardından Katırcıoğ- lu bir müddet etrafı yağma ve talan et­tiyse de sonra vazgeçip affını istedi. Bun­dan sonra Karaman beylerbeyi olarak Celâlîler üzerine sefere gidecek kadar devlete sadakat gösterdi, hatta Fâzıl Ah­med Paşa'nın Girit seferine dahi katıldı.
Bu devredeki diğer bir âsi, Gürcü Ab- dünnebî adlı kapıkulu süvarisiydi. Kapı­cılar kethüdâlığına kadar yükselip Niğ­de ve Bor taraflarında çiftlikler elde ede­rek nüfuzunu arttıran ve Safed voyvo­dalığını elde eden Abdünnebî, saltanat değişikliğinden dolayı İstanbul'a gön­derdiği paranın hükümet tarafından ye­niden talep edilmesi üzerine mağdur du­ruma düşmüştü. Ayrıca İstanbul'da Sul­tan Ahmed Vak'ası'nda öldürülen sipa­hilerin kanlarını da dava ediyordu. İstanbul üzerine yürüyen Abdünnebî Üs- Kdar'da Bulgurlu civarında yenilgiye jt-atıldı; daha sonra, "Anadolu bizim, Ctahya'da otururuz, Rumeli sizin olsun' ir. erek çekildiyse de Kırşehir mutasar-

  1. İshak Paşa tarafından Karapınar'da .alalanıp idam edildi. En büyük Celâlî ayanını başlatan Abaza Haşan Paşa da ar mansıb mağduru idi. İktidara hâkim aa n ocak ağaları tarafından mansıbı dinden alınmış, âdeta isyana itilmişti. 3l yüzden Abaza hükümet merkezine «a'şı büyük bir düşmanlık besliyordu. Hatta kendisini İran şahından daha güç- C bir düşman olarak tanıtıyor ve, "Ru- -eli onların, Anadolu bizim olsun" diye 5tanbul'a haberler gönderiyordu. Ancak : :a halka diğer âsiler gibi davrandı. Et­rafı yağmalayıp tahribatta bulundu. Köp­rülü Mehmed Paşa'nın gayretleriyle bu syan da güçlükle bastırılabildi. Bundan sonra Anadolu'da yer yer mahallî isyan -areketierine rastlanmakla beraber bü- jûk bir isyan çıkmadı. Bu döneme ait «aynaklarda Celâlî kelimesine tesadüf ^çimekle birlikte daha çok "eşkıya" ve- ta 'türedi eşkıyası" tabirleri kullanılmış­tı.

Bir mezhep mücadelesi şeklinde ve -5 tahriklerle başlayan Celâlîlik daha sonra hükümete karşı olan zümreleri :<e içine alarak genişlemiş, mezhep mü- radeleleri geri planda kalarak XVII. yüz- ilk yarısından itibaren tamamen ida- -eye karşı bir hareket mahiyetini kazan­mıştır. Bu dönemin Celâlî liderleri İdarî teşkilâtın içinden geliyorlardı. Hemen -emen hepsi devlet teşkilâtında görevli Ken haklı veya haksız azledilmişlerdi. Bazı hallerde idareye hâkim olan ocak ağalarının müdahaleleri de buna sebep Yuyordu. İsyanlarını bir hak arama da- .ası şeklinde gösteren Celâlî liderlerinin etrafında bulunan ikinci sınıf reisler, ge- -ellikle beylerin maiyetindeki gayri mem­nun görevlilerden oluşuyordu. Mansıb mağduru olup can korkusuyla bir lide- rin etrafında toplananlar, çok defa veri- en görevi yerine getirmemek veya gö­rev mahalline gitmemekle itham edilen- er, sefere katılmakta gecikmiş veya hiç .atılmamış timar sahipleri Celâlî grup- arını teşkil ediyorlardı. Bundan başka alınan yenilgilerin sorumlusu olarak gös­terilen veya cepheden kaçmış ve taki­bata uğramış timar sahiplerinin de ça- -eyi Celâlîler'e katılmakta buldukları bi­nmektedir.
Fâtih'in imparatorlukta yerleştirmeye çalıştığı merkeziyetçi idare, gittikçe ge­nişleyen topraklarda hâkimiyetin deva­mını zorlaştırmış, bilhassa Kanunî dev­rinde peşpeşe gelen seferler dolayısıyla bütün imkânlar bu yöne tahsis edilmiş­ti. Devlet idaresi askerî ve siyasî gaye­lerle Rumeli'de daha tedbirli ve dikkatli davranırken Anadolu'ya karşı ilgisiz kal­dı. Bu da Anadolu'da halkın bazı keyfî uygulamalarla karşı karşıya bırakılma­sına ve dolayısıyla infialine zemin hazır­lamıştı. Buna göre XVI. yüzyılda Celâlî­liği. merkeziyetçi idareye adem-i mer­keziyetçi Türkmen topluluklarının karşı koyması şeklinde düşünmek mümkün­dür. Bu devirde Türkmenler daha ser­best ve büyük topluluklar halindeydiler. Onları merkeziyetçi idarenin gereği ola­rak kontrol altında tutma çabaları ve idarecilerin hatalı davranışları eşkıyalı­ğa yol açan sebeplerden birini teşkil et­mişti. Diğer taraftan KanûnTden sonra tedricî bir otorite boşluğunun meydana gelmesi, timar rejiminin iyi işlememesi ve kapıkulu ocaklarının eski gücünü kay­betmesi Celâlîliğin yayılmasına sebep oldu. Devlet otoritesinin zedelendiği bir devir de IV. Murad'ın ölümünden Köprü­lü Mehmed Paşa'nın sadâretine kadar geçen on yedi yıla yakın zamandır. Ocak ağalarının bir müddet devlet idaresine hâkim olmaları ve Kösem Sultan ile Tur­han Sultan'ın nüfuz mücadeleleri otori­te boşluğu meydana getirdi. Sadârete gelenlerin makamlarında fazla kalama- maları da devlet teşkilâtındaki düzeni bozdu. Köprülü Mehmed Paşa'nın pazar­lıkla sadârete getirildiği 1656 yılı, devlet otoritesinin tekrar yerleştirilmeye baş­landığı tarih kabul edilir.
Celâlîlik faaliyetleri bozuk ortam do­layısıyla her zaman pek çok taraftar bu­luyor, bölgenin eşkıyası ile âsi ruhlu iş­siz güçsüz taifesi ve çift bozan reâyâ bu kalabalığa katılıyordu. Devleti tehdit eden, katliam yapan, geçtiği yerleri yağ­ma ve tahrip eden bu korkutucu kala­balık şehirleri ve kaleleri de işgal edebi­liyordu. Nitekim kaynaklarda "katl-i nefs, gâret-i emval" ifadelerine sık sık rastlan- maktadır. Bu sırada perişan olan köylü­ler şehirlere kaçtıkları gibi zenginler de İstanbul'a, hatta Rumeli'ye göç ediyordu. Celâlî tehdidi altında bunalan şehir ve kasaba halkı ise kendilerini korumak için ya bunlara para, yiyecek ve giyecek veri­yor ya da şehir etrafını surla çevirip mu­kavemet ediyordu. Ancak Celâlî takibi için devlet tarafından gönderilen kuv­vetlerin de halka çeşitli zulümler yaptı­ğı oluyordu. Bu maksatla gönderilen bir liderin âsilere katıldığı veya bizzat Celâlî reisi olduğu da vâki idi.
Celâlîlik hareketlerini kolaylaştıran ve âsilere cesaret veren bir diğer önemli husus, bir ateşli silâh olarak tüfeğin her yerde bol miktarda bulunmasıydı. Kanu­nînin oğlu Bayezid Anadolu'da "yevmlü" adıyla asker kaydederken bunların için­de tüfekli gruplar da yer almıştı. Baye­zid bunlardan Tüfengciyân adı altında bir sınıf teşkil etmişti. Anadolu'da âsi­ler arasında tüfeğin yayılması bu tarih­ten itibaren başlamış ve süratle artmış­tır. Kaynaklarda "tüfeng bâis-i fesâd", "tüfeng Celâlî zuhûruna bâis ve bâdî ol­mağın", "tüfeng eşkıyâ eline düşüp Ce­lâlî zuhûruna ve memleket ihtilâline bâ­is olduğu" ifadelerine de sık sık rastlan- maktadır. Celâlî baskınlarından zarar gö­ren halk da kendilerini müdafaa etmek durumunda kalınca silâhlanmayı tercih ediyordu. Müellifi meçhul Ahvâl-i Celâ- liyân adlı eserde halkın çiftini çubuğu­nu dağıtıp, öküzünü satıp at aldığı, sa­pan demiri yerine tüfek kullanmaya baş­ladığı ifade edilir (vr. 5b). Diğer taraftan şehir ve kasabaları işgal eden Celâlî top­lulukları kalelerde bulunan toplara el ko­yarak bunları da kullanmışlardır.
Ancak devlet eşkıyalığa sebep olarak gördüğü tüfeğin halk arasında yayılma­sını hoş karşılamıyordu. Bu yüzden XVI. yüzyılın başından itibaren halkın elinde tüfek bulunması yasaklanmıştı. Zaman zaman da Anadolu'ya müfettişler gön­derilip teftiş yaptırılıyordu. Yüzyılın ikin­ci yarısında bu teftişler arttırılmış ve eş­kıya takibini de içine alacak şekilde da­ha planlı hale getirilmişti. Teftişler ge­nellikle isyanlar bastırıldıktan sonra Ce­lâlî bakiyelerini temizlemek için yapılıy­ordu. Sancak beyleri ve subaşılar bu iş­le vazifelendirildiği gibi bazan da İs­tanbul'dan özel olarak görevliler gönde­riliyordu. Bazı geniş çaplı Celâlî teftişle­rinde binlerce kişinin Celâlî töhmetiyle katledildiği de oluyordu. Vezîriâzam Ku­yucu Murad Paşa'nın yaptığı teftişle Sad­razam Köprülü Mehmed Paşa nın Müfet­tiş İsmâil Paşa'ya yaptırttığı teftişlerde binlerce insan Celâlî oldukları gerekçe­siyle katledilmişti. Bu arada Celâlî baki­yeleriyle reâyânın elinden alınan tüfek sayısı ise büyük miktarlara ulaşmıştı.
Celâlî isyanlarının kesif bir hal aldığı devirlerde Anadolu âdeta bir savaş ala­nı halini almıştı. Devlet isyanı bastırmak­ta çaresizliğe düşünce çeşitli yollara baş­vurmak zorunda kalıyordu. Bu durum­da ilk akla gelen şey Celâlî liderlerini af­fetmekti. Affedilen liderlere genellikle Rumeli'de serhad bölgelerinde görev ve­riliyordu. Ancak çok defa devlet bunları affedip tuğ ve sancak teslim etmekte gönülsüz davranmıştır. Çünkü bunların çok azı itaatkâr davranıyor, birçoğu es­ki âdetlerini tayin edildikleri bölgelerde de sürdürüyordu. Ayrıca devlet eski Ce­lâlî liderlerinin emrindeki şahısları ka­nuna aykırı olarak kapıkuluna kaydedi­yor, bu da müessesenin bozulmasına se­bep oluyordu. Ancak yine de bu af ve istihdam siyaseti sayesinde bazı Anado­lu şehirleri Celâlî kuşatmasından kurtul­duğu gibi sınır boylarında yapılacak as­kerî harekâtları ve faaliyetleri daha hız­lı, rahat ve kesif bir şekilde sürdürme fırsatı veriyor, endişelerin dağılmasını sağlıyordu. Zira Celâlî karışıklıkları yü­zünden yeterli kuvvet ve malzeme tah­sis edilemediğinden istenilen harekât gerçekleştirilemiyor, zaman zaman düş­man karşısında bu sebeple yenilgilere dahi uğranılıyordu. Öte yandan Celâlî ka­rışıklıkları sırasında yerini yurdunu ter- ketmiş insanları eski yurtlarına döndür­mek için de çok gayret sarfedilmiştir. Bunlara birkaç yıl vergi muafiyeti tanı­mak, bulundukları yerleri şenlendirmek yine devlete düşüyordu.
Celâlîler üzerine gönderilen askerlere şevk vermek, bunları menfi propagan­dadan uzak tutmak ve halkın da deste­ğini sağlamak için bu isyanların şer'î yön­den izahı önem kazanıyordu. Fetva ma­kamı Celâlîliği "hurûc ale's-sultân" ve "sa y bi'l-fesâd" şeklinde değerlendiri­yor ve âsilerin devlet başkanının emriy­le katledilebileceğine cevaz veriyordu. Bu bakımdan nefîr-i âm* ilân edilerek hal­kın desteği sağlanıyordu. Halkın deste­ği, mukavemet gücünün sağlamlığı ve­ya zayıflığı Celâlîler için hayatî önem ta­şıyordu.
Birkaç istisna dışında Celâlî reislerin­de Anadolu'yu Osmanlı hâkimiyetinden çıkarma hevesi olmadığı gibi esasen bu güçte bir lider de bulunmuyordu. Diğer taraftan Celâlîlik hareketleri yalnızca in­safsızca yağma ve katliam esasına da dayanmıyordu. Büyük ve kalabalık grup­ların meskûn yerlere taarruzları çok de­fa iâşe temini içindi. Ancak Celâlî grup­ları disiplinden mahrum olduğundan yol­ları üzerindeki köy, kasaba ve şehirleri yağmalıyor, direnmeler olursa buraları ateşe veriyordu. Irza tecavüz ve kadın­ların dağa kaldırılması olağan hadiseler­dendi. Küçük gruplar süratle büyüyerek halk üzerinde dehşet ve korku meyda­na getiriyordu. Celâlîler'in yağmadan ve soygundan başka tek düşünceleri bir li­der etrafında teşkilâtlanmaktı. Ancak bunu gerçekleştirmek şuursuz kalaba­lıklar için kolay olmuyordu. Çok defa bir lider etrafında kolayca toplanabilmişler, fakat birliği uzun süre devam ettireme- mişlerdir. Binlerce insanın iâşesini temin etmek ve kışın barınak bulmak en önem­li sıkıntı idi. Bu yüzden şehir ve kasaba­larla köyler konak yeri olurdu. Celâlî bö­lükleri çeşitli yerlerde yerleştirilir ve halk zulüm ve yokluktan inlerdi. Celâlîler eğer mağlûp edilirse ağır şekilde cezalandı­rılmaları mukadderdi. Kaçabilenler ge­nellikle İran'a sığınmayı tercih ediyorlar­dı. Fakat burada teşkilâtlanıp Anadolu'­ya dönebilen olmamıştır. Ancak İran bu sayede Anadolu'nun durumunu daima takip etmiş ve uygun bir fırsat kollamış­tır. Nitekim Şah Abbas'ın 1603'teki âni taaruzu Anadolu'daki karışıklıktan isti­fade etmek içindi.
Celâlîler arasında "yalancı kapıkulları" adı verilen bölükler de bulunuyordu. Bun­lar kanuna aykırı olarak alınıp daha son­ra ocaktan uzaklaştırılan leventler veya ümerâ kapılarındaki devriye bölükleri mensuplarıydı. Bu yüzden eski leventler kapıkulu tarzında altı bölüğe ait sarı, kır­mızı ve yeşil bayrak açıyorlardı. Celâlîler kendilerine göre kabaca bir bölük dü­zeni de kurmuşlardı. Her bölüğün bir zorbabaşısı bulunuyor, bunlar da birer bayrak taşıyorlardı. Her bayrakta celî hattıyla zorbabaşınm adı yazılı idi. Celâ­lî gruplarının bayraklarının kesin sayıla­rını tayin etmek şimdilik mümkün de­ğildir. Bazı kaynaklarda 70.000'e varan Celâlî gruplarından söz edilmekteyse de bunlar mübalağalı rakamlar olmalıdır. Celâlî zorbabaşıları reâyâ arasında ga­rip isimlerle şöhret bulmuşlardı. Bunlar­dan bazıları Ağaçtan Pîrî, Tanrıbilmez, İnciryemez, Kabresığmaz, Kâfir Murad, Şeklaz Ahmed, Deli İlâhî, Domuzoğlan, îsâoğlan, Günuğrusu, Dağlardelisi, Rum Mehmed, Yularkıstı, Kilindiruğrusu gibi adlar taşıyorlardı.
Sosyal bir buhran sonucu ortaya çı­kan Celâlî isyanları, devlet teşkilâtında bozulma ve otoritenin zayıflaması ile gi­derek büyümüştür. Bazı kaynakların Ce­lâlî isyanlarını Cigalazâde Sinan Paşa'nın Haçova firarilerini cezalandırmasına bağlaması doğru değildir. Binlerce insa nin âsi olmasının sebeplerini başı boş le­ventlerde, mağdur timarlı sipahilerde işsiz suhtelerde ve sahipsiz reâyâda ara mak gerekir. Bu derin yarayı tedavi e~. mek için yapılan teşebbüsler ise başar lı olamamış, I. Ahmed'in yenilik getirer fermanlarından bir sonuç alınamamış­tır. Reform mahiyetindeki yeniliklerde kapıkulunun gücünün azaltılması ve bt şekilde reâyânın himayesi esas alınmış­tır. Fakat yapılacak yenilikler ancak eya let askerleri sayesinde uygulanabilirdi Nitekim II. Osman'ın bu yoldaki ilk te­şebbüsü yanında Erzurum Valisi Abaza Mehmed Paşa'nın yeniçeri düşmanlığı ile sekbanlara dayanması bu gerçeği orta­ya koymakla birlikte meselenin halli an­cak iki üç asır sonra gerçekleşecektir.
BİBLİYOGRAFYA:
Telhisler (1597-1607) (haz. Cengiz Orhor- lu), İstanbul 1970, s. 5, 16, 86-87, 120; Hoca Sâdeddin, Tâcü't-teuârîh, 11, 382-383; Selâni- kî, Târih (İpşirli), I, 215-216; II, 581, 816-817. 827-828; Mustafa Safî. Zübdetü't-tevârth, Be yazıt Devlet Ktp., Veliyyüddin Efendi, nr. 2429

  1. vr. 80b; Ahvâl i Celâliyân, Süleymaniye Ktp. Esad Efendi, nr. 2236, vr. 5a-15a, 18a-22b, 23' 25»; Atâî, Zeyl i Şekâik, s. 478-480, 609-610: Mehmed b. Mehmed, Nuhbetü't-teuârîh ve'l- ahbâr, İstanbul 1276, s. 60-62, 207-208, 210- 213, 234-236; PolonyalI Simeon'un Seyahat nâmesi 1608-1619 (trc. H. D. Andreasyan), İs­tanbul 1964, s. 4, 17, 45, 87, 88, 93, 106, 158. 159; Haşan Beyzade, Târih (haz. Nezihi Aykut doktora tezi, 1980), İÜ Ed.Fak., Tarih Semine: Kitaplığı, nr. 3277, s. 240-243; Topçular Kâtib Abdülkâdir Efendi, Târih (haz. Ziya Yılmazer. doktora tezi, 1990), İÛ Ed.Fak., Genel Kitaplık, nr. TE, 80, s. 259-264, 392-414, 415-417, 419 420, 422-439; Peçuylu İbrâhim. Târih, I, 311. 341; II, 154, 204-205, 252, 335; Kâtib Çelebi. Fezleke, I, 185-186, 270, 289-290, 310-311; II. 339, 343-344, 348, 372; a.mlf., Düstûru l-ame. li-ıslahi'l-halel, İstanbul 1280, s. 127; Solakzâ- de, Târih, s. 662-664; Karaçelebizâde Abdüla- ziz Efendi, Zeyl i Ravzatü'l-ebrâr (haz. Nevzat Kaya, doktora tezi, 1990), İÜ Ed.Fak., Gene Kitaplık, TE, nr. 81, s. 132-133, 200, 293; Ki- tâb-ı Müstetâb (nşr. Yaşar Yücel), Ankara 1974. s. VI1-XII, 5, 9, 17-23, 26, 36-41; Evliya Çeleb; Seyahatnâme, II, 383-456, 474; III, 74-84; IV. 264-268; V, 235-254; Behcetl, Târîh-i Sülâle : Köprülü, Köprülü Kütüphanesi, Hafız Ahmed Paşa, nr. 212, vr. 38b; Vecîhî Hüseyin. Târih. Süleymaniye Ktp., Hamidiye, nr. 917, vr. 29r 33b, 38b-41", 59b-62a, 63a-64"; Abdurrahman Abdi Paşa. Vekayi'nâme, TSMK, Koğuşlar, nr. 915, vr. 4b, 5b, 10b, 12b, 34*; Naîmâ, Târih, I. 165, 223-225, 236-238, 281-284; II, 1-22, 26 39, 238, 245, 296, 303-316, 325, 418; III, 187. 213-220; IV, 328, 367-369, 405-407; V, 83-87. 91, 96-97, 158-162, 276-277; VI, 50, 72, 100. 115-120, 261-263; Silâhdar, Târih, I, 19, 47. 67, 132-139, 144-157; Hammer (Atâ Bey), VIII
  2. 16, 85-87, 104; X, 199, 202-203, 235; Mus­tafa Nüri Paşa, Netâyicul-uuküât (nşr Seyyic
  3. Efendi), İstanbul 1294-96, I, 15-31; Tarihi, III, 253-267, 328-338, 350; Naili Boratav, Köroğlu Destanı, İstanbul . s. 99, 120; llluçay, XVII. Asırda Saruharı, 1-10 146; a.mlf., XVIII. ue XIX. Asırlarda Sa- t s. 43, 50, 63-68; a.mlf., "Celâlîler", TA, ::~-120; Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, 111/1, '.10-113, 149-168, 386-399; Danişmend, ıji, II, 49-50, 121-125, 251; III, 204, 212, 216-217, 245-246, 250-253, 255- Şerafettin Turan, Kanunî'nin Oğlu Şeh- Bayezid Vak'ası, Ankara 1961, s. 37-41, '.73, 175-179; Mustafa Akdağ, Büyük T Karışıklıklarının Başlaması, Erzurum a.mlf., Celâlî İsyanları, 1550-1603, An- 1963; a.mlf., "Türkiye Tarihinde İcti- Buhranlar Serisinden Medreseli İsyan- İFM, 11/14 (1950), s. 361-378; a.mlf., "Ce- Isyanlarında Büyük Kaçgunluk 1603- : I", TAD, 11/2-3 (1964), s. 1-50; Mustafa . Osmanlı Tarihinde Leuendler, İstanbul 1965. s. 78-142, 196-215; M. A. Cook, Popula- 3cn Pressure in Rural Anatolia (1450-1600). "dge 1972, s. 33, 37; Bernard Lewis, Ot- Obseruers of Ottoman Decline, İslam in Ideas, Men and Euents, London 1973, ;99-213; Mücteba İlgürel, Abaza Haşan Pa­sa. syanı (doçentlik tezi, 1976), İÜ Ed.Fak.,
  4. ' jsr-el Kitaplık, nr. TE, 34; a.mlf., "Osmanlı İm­paratorluğunda Ateşli Silahların Yayılışı", TEL sy. 32 (1979), s. 301-308; a.mlf.. "Abaza r-^isan", DİA, I, 10-11; a.mlf., "Abaza Paşa", ajr.. I, 11-12; H. D. Andreasyan, "Celâlilerden SLaçan Anadolu Halkının Geri Gönderilme- .s*. İsmail Hakkı (Jzunçarşılı'ya Armağan, An- <ara 1979, s. 45-53; a.mlf., "Bir Ermeni Kay- söğîna Göre Celâlî İsyanları", TD, sy. 17- 13 1963), s. 27-42; William J. Griswold, The Zreat Anatolian Rebelllon 1000-1020/1591- 1611. Berlin 1983; a.mlf., "Dialâli", El2 Suppl.
  5. ! s. 238-239; Femand Braudel, Akdeniz me Akdeniz Dünyası (trc. Mehmet Ali Kılıç- İstanbul 1989, 1, 273; Feridun M. Eme- an. XVI. Asırda Manisa Kazası, Ankara 1989, 5. 121, 154, 158, 213; Ahmed Refik, "Osmanlı Devrinde Râfizîlik ve Bektaşîlik (1558-1591)", DEFM, sy. 2 (1932), s. 21-59; Ömer Lûtfi Bar- «an, "Tarihî Demografi Araştırmaları ve Os­manlI Tarihi", TM, X (1953), s. 1-27; a.mlf., Timar", İA, XII/1, s. 286-333; Halil İnalcık, .Adaletnâmeler", TTK Belgeler, 11/3-4 (1967), s 49-145; a.mlf., "The Heyday and Decline the Ottoman Empire", CHIs., I/A, s. 324- 353; Şahabettin Tekindağ, "Şah Kulu Baba Tekeli İsyanı", BTTD, 1/3 (1967), s. 34-39; 1/4 '968), s. 54-59; M. Münir Aktepe, "İpşir Mus- tafa Paşa ve Kendisile İlgili Bazı Belgeler", TD, sy. 24 (1970), s. 45-58; Yaşar Yücel, "Os- nanlı İmparatorluğunda Desantrilizasyona sAdem-i Merkeziyet) Dair Genel Gözlemler", TTK Belleten, XXXVIII/152 (1974), s. 657-708; Suraiya Faroqhi, "Rural Society in Anatolia and the Balkans During the Sixteenth Cen- tury", Turcica, IX/1, Paris 1977, s. 163, 190- 191; Mehmet İpşirli, "Haşan Kâfi el-Akhisarî ve Devlet Düzenine Ait Eseri Usûlü'l-Hikem fi Nizâmi'l-Âlem", TED, X-X1 (1981), s. 239- 278; Jean-Louis BacquĞ-Grammont, "Notes et documents sur la revolte de Şâh Velî b. Şeyh Celâl", Ar.Ott., VII (1982), s. 5-69; a.mlf., '1527 Anadolu İsyanı Hakkında Yayınlanma­mış Bir Rapor", TTK Belleten, LI/199 (1987), s. 107-117.                m

MÜCTEBA İLGÜREL
KAYNAK: İSLAM ANSİKLOPEDİSİ, TÜRKİYE DİYANET VAKFI YAYINLARI, 7. CİLT, İSTANBUL

 
1- BU SİTE TAMAMEN BİLGİLENDİRME AMAÇLIDIR VE BİLGİLERİN GÜNCELLİĞİNİ YİTİRMİŞ OLMA İHTİMALİ VARDIR.
2- BU SİTE RESMİ BİR SİTE DEĞİL, KİŞİSEL BİR SİTEDİR.
3- YANLIŞLIKLA DA OLSA VERİLEBİLECEK HATALI BİLGİLER DOLAYISIYLA www.ygslyssistemi.com YÖNETİMİ HİÇ BİR SORUMLULUK KABUL ETMEZ.
4- SİTEMİZDEN EDİNDİĞİNİZ TÜM BİLGİLERİ MUTLAKA RESMİ KAYNAKLARDAN DA KONTROL EDİNİZ.
5- SİTEMİZDEKİ DİĞER SINAVLAR KISMI SADECE BİLGİLENDİRME AMAÇLIDIR. YGS LYS HARİCİNDEKİ SINAVLARLA İLGİLİ SORU SORMAYINIZ.
6- HİÇ BİR KULLANICI SİTEMİZDEKİ BİLGİLERDEN DOLAYI HERHANGİ BİR ZARARA UĞRADIĞI YÖNÜNDE ŞİKAYETTE BULUNAMAZ.
ASLOLAN RESMİ KAYNAKLARDAN ELDE EDİLEN BİLGİLERDİR. BURADA VERİLMİŞ OLAN BAZI PRATİK BİLGİLERİN OLASI YANLIŞLIĞI YA DA GÜNCELLİĞİNİ YİTİRMİŞ OLMASI NEDENİYLE MAĞDUR OLMAMAK İÇİN LÜTFEN RESMİ KAYNAKLARA BAKINIZ.
7- BU SİTEYİ ZİYARET EDEN TÜM ZİYARETÇİLERİ BU UYARILARI OKUMUŞ KABUL ETMEKTEYİZ..

www.ygslyssistemi.com başarılar diler.......

Makale Arşivi

copyrite© ygslyssistemi.com
Her hakkı saklıdır. Yayınlanan makalelerin bir kısmı ya da tamamı kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.