Psikoloji Tarihi

İslam Ansiklopedisi A

İslam Ansiklopedisi B

Cemil Meriç

Karen Horney

PDR Notları






 
ANTALYA, BURSA, İSTANBUL VE KONYA'DAKİ ADAYLAR! SINAV KAYGISINDAN KURTULMAK İÇİN PROFESYONEL DESTEK ALABİLİRSİNİZ TIKLAYIN

ÇİLDEKİ KİMDİR? HAYATI VE ESERLERİ

Izzüddîn Alî b. Aydemir b. Âli el-Cildekî XIV. yüzyılda yaşayan Türk asıllı simyacı. Horasan bölgesindeki Cildek köyüne nisbetle anılmakta, adı bazı kaynaklarda Aydemir b. Ali b. Aydemir şeklinde geç­mektedir. Hayatı hakkında yeterli bilgi yoktur. Kendisi ömrünün on yedi yılından fazlasını uzun seyahatlerle geçirdiğini, bu arada Irak, Anadolu, Mağrib, Yemen, Hi­caz ve Suriye'ye gittiğini, nihayet Mısır'­da yerleştiğini bildirmektedir. Farklı ri­vayetlere göre 743 (1342-43) veya 762 (1360-61) yılında Kahire'de ölmüştür.
Cildekî, özellikle ansiklopedik bilgi ba­kımından simya ilminde isim yapmış son büyük üstatlardan biridir. Onun da müs- lümanların simya sahasında benimsedik­leri mistik ve sembolik yaklaşımların bir temsilcisi olduğu görülmekte, fakat ba­zı somut deliller göz önüne alındığında kimyasal reaksiyonlar ve maddeler hak­kında gerçek bilgi ve deneyimlere sahip bulunduğu anlaşılmaktadır. Kimyasal bir­leşimlerde sabit nisbetler kuralına esas teşkil eden görüşleri, ortaya çıkan gaz­lardan korunmak için deney sırasında maske kullanması, sabun yapımını geliş­tirmesi, nitrik asitle gümüşü altından ayırması bunun belli başlı örnekleridir. İlgisi tıp, ilâç yapımı, zooloji, astroloji, me­kanik (ilm-i hiyel) ve özellikle maddenin keyfiyeti, metal ve diğer maddelerle ye­di gezegen arasında ilişki kurulması gi­bi alanlara yayılmış olan Cildekî, tabii olaylarla simya işlemleri arasındaki ben­zerlikler üzerinde önemle durmuş, bu hususta sunî değişim olabileceğini kabul etmeyen İbn Sînâ'ya da karşı çıkmıştır. Özgün yazılarından başka Tyanalı Apollonios, İbn Ümeyl, İbn Erfa're s ve Ebü'l-Kâsım el-lrâkî gibi ünlü kişilerin eserleri üzerinde çok uzun şerhler kaleme alan Cildekî'nin birçok çalışması, kendinden önce yaşayan Câbir b. Hayyân ve Ebû Bekir er-Razî gibi bilginlerden yaptığı güvenilir alıntılar sebebiyle simya tarihi yönünden de büyük değer taşımaktadır.
Eserleri. Kendisine atfedilen yirmi civarındaki eserden belli başlıları şunlardır; 1. el-Bedrül-münîr fî havâssi'l- iksîr (Bombay 1881). Endülüslü Ali b. Mûsâ b. Erfa're's'in Dîvânü'ş-Şüzûr'undaki bir kasidenin şerhidir. Aynı esere yazdığı diğer bir şerh ise Gayetü's-sürûr adını taşımakta olup önsözüne göre teknikten çok felsefî ağırlıklı bir metindir. Ed-Dürrü'l-menşûr fî şerhi'ş-Şüzûr. Adı geçen eser üzerine 742 (1341-42) yılında Kahire'de yazılmış diğer bir şerhtir. 3. Keşfü's-sütûr fî şerhi Dîvâni ş-Şüzûr. 4. el-Mişbâh fî esrâri *ilmi'l-
miftâh (Kahire 1302). Müellif eserin ön sözünde Araplardaki "ilmü'l-miftâh"ın (simya) kısa bir tarihçesini vermekte, bu konudaki kendi çalışmalarını anlattıktan sonra üstat olarak kabul ettiği yedi kişinin adını saymaktadır. Bunlar Emîr Hâlid b. Yezîd, Câbir b. Hayyân, Muhammed b. Ümeyl et-Temîmî, Mesleme b. Ahmed
el-Mecrîtî, Hüseyin b. Ali et-Tuğrâî, Ali b. Mûsâ b. Erfa're's ve Ebü'l-Kâsım el-Irâkî'dir. 5. Nihâyatü't-taleb fî şerhi'l-Mükteseb (Bombay 1890) Ebü'l-Kâsım el-lrâkî'nin Kitâbü'l-cİlmi'l-mükteseb fî zirâcati'z-zeheb adlı eserine yapılan geniş bir şerhtir. Arap simyasının en önem kaynaklarından biri üzerine yazılmış
olan eserin kendisi de önemlidir. Çünkü Cildekî bu eserinde simya ilminin başlıca teorilerini geniş şekilde açıklamıştır.
Eserin önemini artıran diğer bir özellik ise Cildekinin yaptığı iktibaslarla kendisinden önceki Hermetik ve İslâm simya literatürünü tanıtmış olmasıdır. Câbir b. Hayyân ve diğer müslüman simya öncülerinin yanı sıra Hermes, Zosimus, Jamasif, Demokritos, Câlînûs ve Marianus gibi otoritelere sık sık müracaat etmekle birlikte kendisinin simya alanındaki birikimini de alabildiğine yansıtmaktadır. Meselâ Câbir b. Hayyân'a atfedilen eserlerden ve diğer bazı çalışmalardan nakillerde bulunarak altın - gümüş alaşımından gümüşü ayırmak için nitrik asit kullanılması gerektiğini bildir­miş, bu arada da söz konusu reaksiyo­nun maddelerin belirli ağırlıklarda olması halinde gerçekleşebileceği kanaatinde ol­duğunu açıklamıştır. Manucher Taslimi bu eserle ilgili olarak 1954 te Londra Üni- versitesi'nde "Examination of the Nihayat al-Talab and the determination of its place and value in the History of Islamic Chemistry" adıyla bir doktora tezi hazır­lamıştır. 6. el-Burhân fî esrâri Qilmi'l- mîzân. Dört bölümden meydana gelen titiz bir çalışmadır. Cildekî bu eserinde sadece simyaya değil tabiat tarihi, fizik ve metafizik konularına da yer vermiştir. Ayrıca kitapta Belînûs'un (Tyanalı Apollo­nios) yedi cisme (gezegenler) dair eseriy­le Câbir b. Hayyân ın eserlerindeki rrîzan teorisine de atıflar yapmaktadır. 7. Şer- hu kaşîdeti Ebi'l-lşbac. Keşfü'l-esrâr adıyla da anılan eser, X. yüzyılda Meyyâ- fârikTn'de (Silvan) Ebü'I-İsba' künyesiyle tanınmış olan Abdülazîz b. Temmâm el- Irâkî'nin simya üzerine yazdığı bir kasi­desinin şerhidir. 8. Şerhu'ş-Şemsi'l-ek- ber li-Belînûs. Tyanalı Apollonios'un sim­yaya dair çalışmasının şerhidir. 9. et-Tak- rîb fi l-esrâri'l-kimyâ*(fî esrâri't-terkîb). Bu eser de simyaya dairdir. 10. ed-Dür- rü'l-meknûn fî şerhi kaşîdeti Zinnûn. Mısırlı meşhur sûfî Zünnûn'un simya ko­nusunda yaptığı mistik karakterli bir ça­lışmanın şerhi olup 743'te (1342-43) Ka­hire'de yazılmıştır. 11. Buğyetü'l - habîr fî kânûni talebi'l-iksîr. 740 (1339-40) yılında Şam'da yazılmıştır. 12. Kenzü'l- ihtişâş ve dürretü'l-ğavvâs fî macrife- ti esrâricilmi'l-havâş. On iki bab üzere tertip edilen eser yayımlanmıştır (Bom­bay 1309) 13. ed-Dürretü'l-mudıyye fî şerhi muhammesi!-Mâ ^i'l-varakî ve'l- arzı'n-necmiyye. Muhammed b. Ümeyl et-Temîmrnin eserinin çok kısa bir hu­lâsası olup Dımaşk'ta yazılmıştır. 14. Ne- tâ^icü'l-fiker fî ahvâli'l - hacer Bulak'ta tarihi belli olmayan bir baskısı yapılmış­tır (Cildekî'nin eserleri ve bunların yazma nüshaları hakkında geniş bilgi için bk. GAL Suppl., II. 171-172; Sarton, III/1, s. 758- 760; Fâzıl Halîi İbrâhim, s. 619-625).
Cildekî'nin eserlerini değerlendirebil­mek için onun faydalandığı geniş kimya literatürünün muhtevasını çok iyi bil­mek gerekmektedir. Bu tür incelemele­re Ruska, Stapleton, Hokuyard ve bun­ların öğrencileri tarafından başlanmış, ancak pek azının edisyon kritiği yapıla­bilmiştir.
BİBLİYOGRAFYA :
Serkîs, Muccem, I, 703-704; Brockelmann, GAL, 11, 173-174; Suppl., II, 171-172; Kehhâle. Muc cemü'Tmü* ellifirı, VII, 42-43; a.mlf., el- cülûmul-bahte fi'l- cuşûri'l-lslâmiyye, Dımaşk 1392/1972, s. 268-269; Ullmann, Dıe Medi- zin, s. 198, 341; a.mlf.. D/e iiatur und Gehe- imwissenschaften, s. 35-36; Sarton, Irıtroduc- tion, III/1, s. 758-760; Ali Abdullah ed-Difâ', Ishâmü c ulemâ 3i l- ^Arab ve'l-müslimîn fi'l- kfmyâ-', Beyrut 1405/1985, s. 280-295; Ali Cem'ân eş-Şekll. e/K/mya3 fi'l-hadâreti'l-lslâ- miyye, San'a, ts. (Mektebetü'l-Cîli'l-cedîd), s. 89 92; Fâzıl Halîl İbrâhim, " İzzeddin Aydemir el-Cildekî, mekânetühü'l-'ilmiyye ve mü'el- lefâtühû fi'l-kîmyâ3", MMMA (Kuveyt), XXIX/2 (1985), s. 613-629; S. Mahdi Hassan. "Jildeki's exposition of alchemy; Dr. Taslimi's exami- nation of Jildaki's Nihayat al-Talab", Ham- dard Medicus, XXXIII/1, Karachi 1990, s. 5-30; el-Kâmûsü'l-İslâmî, 1, 623; G. Strohmaier, "al- Djildakî", El2 Suppl. (İng.), s. 270.
SADETTİN ÖKTEN
KAYNAK: İSLAM ANSİKLOPEDİSİ, TÜRKİYE DİYANET VAKFI YAYINLARI, 7. CİLT, İSTANBUL

 
1- BU SİTE TAMAMEN BİLGİLENDİRME AMAÇLIDIR VE BİLGİLERİN GÜNCELLİĞİNİ YİTİRMİŞ OLMA İHTİMALİ VARDIR.
2- BU SİTE RESMİ BİR SİTE DEĞİL, KİŞİSEL BİR SİTEDİR.
3- YANLIŞLIKLA DA OLSA VERİLEBİLECEK HATALI BİLGİLER DOLAYISIYLA www.ygslyssistemi.com YÖNETİMİ HİÇ BİR SORUMLULUK KABUL ETMEZ.
4- SİTEMİZDEN EDİNDİĞİNİZ TÜM BİLGİLERİ MUTLAKA RESMİ KAYNAKLARDAN DA KONTROL EDİNİZ.
5- SİTEMİZDEKİ DİĞER SINAVLAR KISMI SADECE BİLGİLENDİRME AMAÇLIDIR. YGS LYS HARİCİNDEKİ SINAVLARLA İLGİLİ SORU SORMAYINIZ.
6- HİÇ BİR KULLANICI SİTEMİZDEKİ BİLGİLERDEN DOLAYI HERHANGİ BİR ZARARA UĞRADIĞI YÖNÜNDE ŞİKAYETTE BULUNAMAZ.
ASLOLAN RESMİ KAYNAKLARDAN ELDE EDİLEN BİLGİLERDİR. BURADA VERİLMİŞ OLAN BAZI PRATİK BİLGİLERİN OLASI YANLIŞLIĞI YA DA GÜNCELLİĞİNİ YİTİRMİŞ OLMASI NEDENİYLE MAĞDUR OLMAMAK İÇİN LÜTFEN RESMİ KAYNAKLARA BAKINIZ.
7- BU SİTEYİ ZİYARET EDEN TÜM ZİYARETÇİLERİ BU UYARILARI OKUMUŞ KABUL ETMEKTEYİZ..

www.ygslyssistemi.com başarılar diler.......

Makale Arşivi

copyrite© ygslyssistemi.com
Her hakkı saklıdır. Yayınlanan makalelerin bir kısmı ya da tamamı kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.